Profilaktyka raka przez wegetariański sposób odżywiania

rak_450x205Rakiem określa się złośliwe nowotwory, które mogą powstać w każdym organie lub tkance ciała. Komórki nowotworowe wyróżnia ich niekontrolowany sposób dzielenia się. Atakują one sąsiednie tkanki, a jeżeli dojdzie do dostania się komórek nowotworowych do układu krwionośnego i limfatycznego, mogą tworzyć się nowe skupiska nowotworowe w innych częściach ciała (przerzuty).

Częstość występowania

Nowotwory złośliwe odpowiedzialne są za jedną czwartą zgonów w Niemczech.1 Do najczęściej występujących rodzajów nowotworów u mężczyzn zalicza się raka oskrzeli i płuc oraz raka jelita grubego, u kobiet raka gruczołów piersiowych oraz raka płuc i oskrzeli. Rak płuc jest najbardziej rozpowszechnionym rodzajem nowotworu na świecie, co jest związane z rosnącym używaniem tytoniu. Mieszkańcy krajów rozwijających się są w równym stopniu narażeni na ryzyko choroby nowotworowej jak obywatele państw rozwiniętych. 2

Przyczyny

Na rozwój raka wpływają wiek, czynniki środowiskowe, indywidualne nawyki i predyspozycje genetyczne. Wraz z wiekiem zwiększa się częstość występowania raka. Wiele czynników zwiększających ryzyko wystąpienia raka jest związanych ze stylem życia. Niewłaściwie nawyki żywieniowe i palenie są przyczyną około jednej trzeciej zachorowań nowotworowych w krajach rozwiniętych. 3 Jedynie od 5 do 10 % wszystkich przypadków raka jest uwarunkowanych genetycznie. 4

Żywieniowe czynniki ryzyka odpowiedzialne za powstawanie nowotworów to:

  • nadwaga
  • niskie spożycie owoców i warzyw
  • częste spożywanie potraw o wysokiej zawartości soli
  • częste spożywanie potraw z grilla, peklowanych i/lub wędzonych
  • częste spożywanie czerwonego i/lub przetworzonego mięsa
  • dieta uboga w błonnik pokarmowy
  • wysokie spożycie tłuszczu (rak piersi)
  • spożywanie alkoholu

Inne czynniki ryzyka zwiększające ryzyko rozwoju nowotworów to:

  • palenie (także palenie bierne)
  • niski stopień aktywności fizycznej
  • terapia hormonalna (rak piersi)
  • wirusy (rak szyjki macicy)
  • przewlekłe infekcje
  • promieniowanie jonizujące (np. promieniowanie radioaktywne, rentgenowskie)
  • wpływ środowiska (np. substancje chemiczne, promieniowanie UV, mikropyły)

Kancerogeneza, czyli powstawanie nowotworu

Proces powstawania zmian nowotworowych można podzielić na trzy fazy: inicjację, promocję i progresję. W fazie inicjacji czynniki rakotwórcze, tj. substancje z pożywienia i środowiska zewnętrznego, promieniowanie radioaktywne i UV, wirusy itp., uszkadzają DNA. Zainicjowane komórki są produkowane przez organizm w dużych ilościach. Jeżeli nie uda się naprawić uszkodzonej DNA lub usunąć takich komórek, zmiany genetyczne będą przekazywane. W fazie promocji następują przez lata kolejne zmiany komórkowe i powstaje nowotwór. Te procesy przyśpieszane są przez substancje, które wprawdzie same nie uszkadzają DNA, jednak ułatwiają dalsze zmiany komórkowe (kokancerogeny). Do takich zalicza się przykładowo substancje zanieczyszczające środowisko, takie jak dioksyny, ale także czynniki endogenne (wewnątrzpochodne), takie jak estrogeny (żeńskie hormony płciowe). Różne substancje mogą tym uszkodzeniom przeciwdziałać i hamować, a nawet zatrzymać rozwój nowotworu (antykancenogeny). Do nich należą przede wszystkim wtórne substancje roślinne. Szybkie postępowanie zmian rakowych w wyniku tworzenia przerzutów i rozprzestrzeniania się na sąsiednie tkanki nazywa się progresją.

Rak u wegetarian

Ryzyko zachorowania i śmierci w wyniku raka jest u wegetarian znacznie mniejsze w porównaniu do ogółu społeczeństwa. Jest ono istotnie niższe szczególnie w przypadku raka jelita grubego i płuc oraz w mniejszym stopniu także w przypadku raka żołądka, piersi oraz prostaty. 5 Zwłaszcza u mężczyzn stosujących dietę wegetariańską częstotliwość zachorowań na raka i śmiertelność są mniejsze niż u mężczyzn nie stosujących diety wegetariańskiej.

Odżywanie a rozwój raka

Z uwagi na to, że choroby nowotworowe rozwijają się na przestrzeni wielu lat i dużą rolę w tym procesie odgrywają czynniki indywidualne, trudno wyciągnąć bezpośrednie wnioski dotyczące sposobu odżywiania jako przyczyny zachorowania. Jednak istnieją liczne dowody świadczące o tym, że sposób odżywiania ma znaczenie dla rozwoju nowotworu, pomimo, iż dokładne biochemiczne procesy w dużej mierze nie są znane. Wybór określonych produktów spożywczych decyduje, w jakim stopniu spożywane są substancje wspomagające lub hamujące rozwój raka.

Owoce i warzywa

Spożywanie warzyw i owoców prawdopodobnie prowadzi do obniżenia ryzyka nowotworów przewodu pokarmowego (jama ustna, gardło, krtań, przełyk, żołądek, jelito grube). Ponadto jedzenie owoców obniża ryzyko raka płuc. Korzystne działanie wysokiego spożycia owoców i warzyw nie zostało jednak jeszcze przyporządkowane konkretnym substancjom. Zakłada się, że efekt ochronny przed rakiem to zasługa kompleksowego współdziałania kilku substancji, jak witamin C i E, wtórnych substancji roślinnych, rozpuszczalnego błonnika oraz kwasu foliowego. Dzięki częstemu spożywaniu owoców i warzyw, wegetarianie są dobrze zaopatrzeni w wyżej wymienione substancje, przez co zmniejsza się ryzyko zachorowania na raka szczególnie w wieku podeszłym.

Produkty spożywcze bogate w błonnik

Produkty spożywcze bogate w błonnik, zwłaszcza produkty zbożowe, przyczyniają się prawdopodobnie do obniżenia ryzyka wystąpienia raka jelita grubego. Zapobiegają one również nowotworowi żołądka i odbytu. Wegetarianie spożywają przeciętnie więcej błonnika niż ogół społeczeństwa. Jednak mimo tego często wiele osób stosujących dietę wegetariańską nie osiąga zalecanej dawki dziennej w wysokości 30 g. W przypadku wegan podaż błonnika jest natomiast bardzo wysoka i sięga w wielu badaniach nawet do 58 g dziennie.[1]  Zwiększone spożycie błonnika u wegetarian i wegan prowadzi między innymi do krótszego okresu trawienia w porównaniu do osób spożywających mięso, co skutkuje częstym wypróżnianiem.[2] Potencjalne substancje rakotwórcze mają w ten sposób skrócony kontakt z błoną śluzową jelit. Ponadto u wegetarian stwierdzono mniejsze ilości potencjalnie rakotwórczych wtórnych kwasów żółciowych oraz występowanie korzystniejszej flory bakteryjnej w jelicie grubym. 8

Wtórne substancje roślinne w pożywieniu

Wtórne substancje roślinne cechuje różnorodność oddziaływania korzystnego dla naszego zdrowia, szczególnie w kontekście profilaktyki nowotworowej. Do wtórnych substancji roślinnych zalicza się  karotenoidy (występujące przede wszystkim w żółtych, pomarańczowych i czerwonych warzywach oraz owocach, a także w zielonych, liściastych warzywach), fitosteryny (w kiełkach pszenicy, orzechach, nasionach oleistych), saponiny (przede wszystkim w roślinach strączkowych), glukozynolany (przede wszystkim w roślinach kapustnych), kwasy fenolowe (w jarmużu, pszenicy, kapuście białej, fasoli zielonej itd.), flawonoidy (w żółtych i czerwonych, a także niebieskich i fioletowych warzywach i owocach), inhibitory proteazy (przede wszystkim w roślinach strączkowych i zbożach), terpeny (w różnego rodzaju owocach jak pomarańczach, winogronach, morelach oraz w przyprawach), fitoestrogeny (w nasionach soi) oraz siarczki (w roślinach cebulowych i czosnkowatych). Ze względu na ponadprzeciętne spożycie warzyw, owoców i zbóż, wegetarianie dostarczają organizmowi duże ilości wtórnych substancji roślinnych. W ten sposób stwierdza się u wegetarian, a w szczególności u wegan, większe skoncentrowanie karotenoidów i fitoestrogenów we krwi niż w przypadku  osób nie stosujących diety wegetariańskiej. 9, 10

Mięso

Spożywanie czerwonego mięsa w znacznym stopniu zwiększa ryzyko nowotworu jelita grubego i odbytnicy. Prawdopodobnie również częściej występują nowotwory przełyku, płuc i śluzówki szyjki macicy. Spożycie produktów wytworzonych na bazie mięsa (podgotowanych, wędzonych, solonych, poddanych działaniu substancji konserwujących) zwiększa ryzyko raka jelita grubego i prawdopodobnie także ryzyko raka przełyku, płuc, żołądka oraz prostaty. Spożycie każdych 100 g czerwonego mięsa dziennie zwiększa ryzyko nowotworu, zwłaszcza jelita grubego, o około 20%, a w przypadku spożycia każdych 100 g produktów z czerwonego mięsa dziennie ryzyko wzrasta od 30 do 200 %. 11 Odpowiedzialne za zwiększone ryzyko zachorowania na raka są substancje, które powstają podczas przetwarzania mięsa (heterocykliczne aminy aromatyczne, policykliczne węglowodory aromatyczne), a także substancje zawarte w samym mięsie (nitrozwiązki, żelazo). Substancje te mogą uszkadzać DNA i wspomagać rakotwórcze zmiany komórkowe.

Mleko i nabiał

Spożywanie mleka prawdopodobnie obniża ryzyko wystąpienia raka jelita grubego. 12 Tłumaczy się to występującym w mleku wapniem, którego korzystne działanie w kontekście zapobiegania nowotworowi jelita grubego doceniono także w postaci suplementów diety i wzbogaconych w wapń produktów sojowych. Jednakże częste spożywanie sera żółtego może zwiększać ryzyko nowotworu jelita grubego. Dieta bogata w wapń, jak również częste spożywanie mleka oraz produktów mlecznych może zwiększać ryzyko raka prostaty. Osoby na diecie lakto(-ovo-)wegetariańskiej konsumują często mniej mleka i produktów mlecznych w porównaniu z osobami nie stosującymi tej diety. 13

Styl życia a rak

Wegetarianie różnią się od ogółu społeczeństwa nie tylko innym sposobem odżywania, ale także różnymi czynnikami związanymi z stylem życia. Nadwaga jest istotnym czynnikiem ryzyka przy chorobach nowotworowych. Ponieważ osoby stosujące dietę wegetariańską charakteryzują się zwykle normalną lub niską masą ciała, zmniejsza się także ryzyko zachorowania na raka.
Ryzyko raka piersi zwiększa się, jeśli u kobiety przez długie lata utrzymuje się wysoki poziom estrogenów. Wegetarianki po przebytej menopauzie wykazują niższy poziom estrogenów, co częściowo spowodowane jest mniejszym spożyciem tłuszczu. Duże spożycie tłuszczu wspomaga syntezę wewnątrzpochodnych estrogenów. Umiarkowane jego spożycie chroni przed nadwagą, a tym samym przed niezależnym czynnikiem ryzyka raka piersi i innych nowotworów.

Spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia raka piersi i układu pokarmowego (oprócz żołądka). Na podstawie dostępnych danych nie można naukowo określić minimalnej ilości, przy której można uniknąć zwiększenia ryzyka wystąpienia raka. 14 Najnowsze badania wykazują, iż wegetarianie spożywają porównywalne ilości alkoholu jak nie-wegetarianie.

Konkluzja
  • Ryzyko raka jest u wegetarian niższe w porównaniu do ogółu społeczeństwa.
  • Częste spożywanie produktów roślinnych obniża ryzyko zachorowania na raka.
  • Również w przypadku stosowania diety wegetariańskiej nie da się zupełnie wyeliminować ryzyka nowotworów, jednak taki sposób odżywania znacznie je zmniejsza.
  • Właściwa masa ciała, niewielkie ogólne spożycie tłuszczów oraz unikanie tytoniu są skutecznymi metodami zapobiegania nowotworom.
  • Wegetarianie mogą dodatkowo obniżyć ryzyko powstawania nowotworów poprzez zmniejszenie spożycia alkoholu.

Autorzy: dr Markus Keller (przy współpracy z Franką Schmidt)

Claus Leitzmann und Markus Keller
Vegetarische Ernährung
Ulmer 2013 (3. aktualisierte Auflage), 380 Seiten, 22,99 €
ISBN 978-3-8252-3873-5

Literatura

1 Statistisches Bundesamt (Hrsg) (2010): Todesursachen in Deutschland 2008. Wiesbaden, S. 7

2 Shibuya K, Mathers CD, Boschi-Pinto C, Lopez AD, Murrey CJ (2002): Global and regional estimates of cancer mortality and incidence by site: II. Results for the global burden of disease 2000. BMC Cancer 2 (37), 1-26

3 Leitzmann C, Müller C, Michel P, Brehme U et al. (2009): Ernährung in Prävention und Therapie. Hippokrates, Stuttgart, 3. Aufl., S. 385

4 WCRF, AICR (World Cancer Research Fund, American Institute for Cancer Research) (ed) (2007): Food, nutrition, physical activity, and the prevention of cancer: a global perspective. 517 p. AICR, Washington, p. 31

5 Mills PK (2001): Vegetarian diets and cancer risk. p. 55-90. In: Sabaté J (ed). Vegetarian nutrition. CRC Press, Boca Raton, p. 78

6 Waldmann A, Koschizke JW, Leitzmann C, Hahn A (2005): German Vegan Study: diet, lifestyle factors and cardiovascular risk profile. Ann Nutr Metab 49 (6), 366-72

7 Sanjoaquin MA, Appleby PN, Spencer EA, Key TJ (2004): Nutrition and lifestyle in relation to bowel movement frequency: a cross-sectional study of 20630 men and women in EPIC-Oxford. Public Health Nutr 7 (1), 77-83

8 Leitzmann C, Keller M (2010): Vegetarische Ernährung. UTB, Stuttgart, 2. Aufl., S. 159f

9 Haldar S, Rowland IR, Barnett YA, Bradbury I et al. (2007): Influence of habitual diet on antioxidant status: a study in a population of vegetarians and omnivores. Eur J Clin Nutr 61 (8), 1011-22

10 Peeters PH, Slimani N, van der Schouw YT, Grace PB et al (2007): Variations in plasma phytoestrogen concentrations in European adults. J Nutr 137 (5), 1294-300

11 Santarelli RL, Pierre F, Corpet DE (2008): Processed meat and colorectal cancer: a review of epidemiologic and experimental evidence. Nutr Cancer 60 (2), 131-44

12 WCRF, AICR (World Cancer Research Fund, American Institute for Cancer Research) (ed) (2007): Food, nutrition, physical activity, and the prevention of cancer: a global perspective. AICR, Washington, p. 129

13 Haddad EH, Tanzman JS (2003): What do vegetarians in the United States eat? Am J Clin Nutr 78 (3 Suppl), 626S-632S

14 WCRF, AICR (World Cancer Research Fund, American Institute for Cancer Research) (Hrsg) (2007): Ernährung, körperliche Aktivität und Krebsprävention: Eine globale Perspektive (Deutsche Zusammenfassung). London, S. 12

[VP, źródło: VEBU]