OCENA DIETY WEGETARIAŃSKIEJ STOSOWANEJ U DZIECI ZA POMOCĄ WSKAŹNIKA AHEI

Hanna Stolińska, Aneta Czerwonogrodzka-Senczyna
Z Zakładu Żywienia Człowieka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Kierownik: prof. nadzw. dr hab. Z. Wójcik

Streszczenie

Przyzwyczajenia dotyczące stylu życia kształtują się od dzieciństwa, dlatego tak ważne jest wprowadzanie odpowiednich zachowań żywieniowych już od najmłodszych lat. Właściwe nawyki żywieniowe w tym okresie mają ogromny wpływ na prewencję wielu chorób w wieku dorosłym. Zarówno sposób żywienia, jak i jakość zdrowotna produktów spożywczych są istotnymi czynnikami przyśpieszającymi lub opóźniającymi rozwój wielu schorzeń. Choroby układu krążenia i nowotwory stanowią główną przyczynę zgonów na świecie. Coraz więcej badań wykazuje związek między zapadalnością na nowotwory i choroby serca  a  zawartością poszczególnych składników w codziennym pożywieniu

Celem pracy była ocena sposobu żywienia dzieci pozostających na diecie tradycyjnej i wegetariańskiej oraz określenie ryzyka występowania u nich chorób układu krążenia i nowotworów w wieku dorosłym przy użyciu wskaźnika Alternative Health Eating Index (AHEI).

Badaniem objęto 90 dzieci w wieku 3-9 lat stosujących dietę tradycyjną (n=44), wegetariańską (n=35) i wegańską (n=11). Sposób żywienia oceniono przy użyciu kwestionariusza ankiety, składającego się z 90 pytań zamkniętych. Dotyczył on częstotliwości spożycia poszczególnych produktów spożywczych przez dzieci w ciągu ostatniego roku. Kwestionariusz oceniono przy użyciu wskaźnika AHEI.

Dzieci stosujące diety wegetariańskie miały niższe ryzyko rozwoju chorób układu krążenia i nowotworów w wieku dorosłym w porównaniu z badanymi odżywiającymi się w sposób tradycyjny. Wiązało się to z różnicami, zarówno ilościowymi, jak i jakościowymi, w doborze produktów spożywczych do diety.

W celu poprawy sposobu żywienia dzieci odżywiających się  w sposób tradycyjny zaleca się wprowadzenie działań edukacyjnych.

SŁOWA KLUCZOWE: dzieci- dieta tradycyjna- dieta wegetariańska- dieta wegańska- Alternative Health Eating Index (AHEI)

KEY WARDS: children- traditional diet- vegetarian diet- vegan diet- Alternative Health Eating Index (AHEI)

 

Wstęp

Jakościowy i ilościowy dobór właściwych produktów spożywczych pozwala na realizację zapotrzebowania młodego organizmu na wszystkie składniki odżywcze, witaminy i składniki mineralne, co warunkuje prawidłowe jego funkcjonowanie. Korzyści wynikające ze stosowania prawidłowego żywienia kumulują się w ciągu całego życia i stanową kluczową rolę w profilaktyce rozwoju wielu chorób w późniejszym okresie życia dziecka.

Choroby układu krążenia i nowotwory stanowią główną przyczynę zgonów na świecie. Coraz więcej badań wykazuje związek między zapadalnością na te schorzenia a  zawartością poszczególnych składników w codziennym pożywieniu. Bardzo często skład posiłków determinowany jest rodzajem stosowanej diety.

Wegetarianizm to sposób żywienia polegający na wyłączeniu z diety mięsa i jego przetworów, ale poszczególne rodzaje tego sposobu żywienia zalecają eliminację z jadłospisu również ryb, jaj oraz mleka i jego przetworów. Przyczynia się to często do różnic w realizacji zapotrzebowania na poszczególne składniki odżywcze. Głównym pokarmem stosowanym przez wegetarian są produkty pochodzenia roślinnego, takie, jak: rośliny zbożowe, strączkowe, okopowe i oleiste oraz owoce, warzywa, orzechy i grzyby.

Mimo iż coraz więcej ludzi na całym świecie stosuje dietę wegetariańską, to wciąż najwięcej niepewności wzbudza możliwość bezmięsnego żywienia dzieci.

Według Polskiego Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii i powołanego przez niego Zespołu Ekspertów: „(…) diety wegetariańskie nie odpowiadają wymaganiom racjonalnego żywienia w wieku rozwojowym. Jedyną dopuszczalną odmianą diety wegetariańskiej jest laktoowowegetarianizm, pod warunkiem pełnego jego zbilansowania. Każdy wariant diety wegetariańskiej wymaga specjalnego monitorowania rozwoju dziecka. Stosowana dieta laktoowowegetariańska może usposabiać do częstszego ujawniania się nadwrażliwości pokarmowej. Diety wegańskie i makrobiotyczna niosą za sobą znaczne ryzyko niedoborów żywieniowych u dziecka i ich odległych skutków zdrowotnych” (1). Według raportu Amerykańskiego Towarzystwa Dietetycznego (American Dietetic Association, ADA) i Dietetyków z Kanady (2009), dobrze zbilansowana dieta laktowegetariańska,  laktoowowegetariańska i wegańska mogą być stosowane w wieku rozwojowym. Jedynie frutarianizm i dieta makrobiotyczna powodują znaczne niedobory żywieniowe oraz zaburzenia wzrastania (2).

Żywienie w sposób tradycyjny nie eliminuje z jadłospisu żadnej grupy produktów spożywczych. Mimo tego uważa się, że charakteryzuje się ono zaburzoną podażą większości składników odżywczych, witamin i składników mineralnych, wynikającą z nieprawidłowego doboru pożywienia.

Wskaźnik Alternative Health Eating Index  (AHEI) stosowany jest do oceny diety pod kątem jej wpływu na ryzyko występowania chorób przewlekłych. Za pomocą tego wskaźnika ocenia się między innymi spożycie porcji warzyw, owoców, orzechów, soi i jej przetworów, ilość błonnika pochodzącego z produktów zbożowych, ilość kwasów tłuszczowych trans, stosunek mięsa białego do czerwonego oraz wielonienasyconych do nasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT/NKT). Sposób przyznawania punktów przy użyciu wskaźnika AHEI przedstawiono w Tabeli 1. 

Sposób punktacji w ocenie diety przy użyciu wskaźnika Alternative Health Eating Index (3)

The way the scoring in the assessment of diet using ratio Alternative Health Eating Index

Komponent

Component

Minimalna ilość punktów (0)

minimum points

Maksymalna ilość punktów(10)1

Maximum points

Warzywa (porcja/dzień)

Vegetables (portion/day)

0

5

Owoce (porcja/dzień)

 

Fruits (portion/day)

0

4

Orzechy (porcja/dzień)

 

Nuts (portion/day)

 

0

1

Produkty sojowe (porcja/dzień)

 

Soy products (portion/day)

0

1

Stosunek białego do czerwonego mięsa

 

Ratio of white to red meat

0

4:1

Błonnik pokarmowy pochodzący z produktów zbożowych (g/dzień)

 

Dietary fiber

from cereal products (g/day)

0

15

Kwasy tłuszczowe trans

 

% dziennej wartości energetycznej diety

Trans fatty acids
% Of the daily value of dietary energy

> 4

< 0,5

Stosunek wielonienasyconych do nasyconych kwasów tłuszczowych

 

Ratio of polyunsaturated to saturated fatty acids

< 0,1

> 1

1-      zalecane spożycie

 

1-      recommended intake

 

Niedostateczna ilość badań na temat  diet wegetariańskich, brak wiedzy lekarzy i dietetyków w zakresie poradnictwa osób stosujących ten model żywienia oraz niezadowalające dane dotyczące diety dzieci żywiących się w sposób tradycyjny skłaniają ku prowadzeniu dalszych badań w tym zakresie.

Celem pracy była ocena sposobu żywienia dzieci będących na diecie tradycyjnej i wegetariańskiej oraz określenie ryzyka występowania u nich chorób układu krążenia i nowotworów w wieku dorosłym przy użyciu wskaźnika Alternative Health Eating Index (AHEI).

Materiał i metody

W badaniu przeprowadzonym na przełomie października i listopada 2010 roku, wzięło udział 90 zdrowych dzieci w wieku 3-9 lat stosujących dietę tradycyjną, które spożywały wszystkie grupy produktów spożywczych (n= 44), wegetariańską, eliminującą z jadłospisu mięso, drób oraz ryby (n= 35) i wegańską, która nie zawiera produktów pochodzenia zwierzęcego (n=11). Dobór grupy badawczej był celowy. W badaniu brały udział osoby z całej Polski. Rodzice lub opiekunowie dzieci wypełnili anonimowy kwestionariusz częstotliwości spożycia poszczególnych produktów spożywczych w ciągu ostatniego roku, który zawierał 90 pytań zamkniętych. Skala odpowiedzi kształtowała się od ,,nigdy’’ do ,,5 i więcej razy dziennie’’. Wzięto pod uwagę sezonowość produktów oraz zmienność spożycia w miesiącach letnich i zimowych. Respondenci mieli za zadanie określenie wielkości spożywanych  jednorazowo porcji produktów. Średnie wielkości porcji dla dzieci określono za pomocą ,,Albumu produktów i potraw’’ (4). Obliczono wielkość spożycia poszczególnych produktów spożywczych w przeliczeniu na g/ dobę oraz określono zawartość w nich analizowanych składników pokarmowych. W tym celu posłużono się ,,Tabelami składu i wartości odżywczej produktów i potraw’’ (5). Uzyskane dane oceniono za pomocą wskaźnika AHEI. Użyto skali od 0 do 10, gdzie 10 oznaczało pełną realizację zaleceń. Punkty za poszczególne komponenty przyznano na zasadzie proporcji. Do ocenianych składowych diety należało spożycie porcji: warzyw, owoców, orzechów, soi i jej przetworów, ilości błonnika pochodzącego z produktów zbożowych, kwasów tłuszczowych trans oraz stosunek wielonienasyconych kwasów tłuszczowych do nasyconych kwasów tłuszczowych. W przypadku dzieci pozostających na diecie tradycyjnej również stosunek białego (drób, indyk, ryby) do czerwonego mięsa (wołowina, wieprzowina, jagnięcina). Do opracowania wyników wykorzystano arkusz kalkulacyjny MS Excel 2007.

Stopień ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia i nowotworów w wieku dorosłym oceniono na podstawie ilości przyznanych punktów AHEI. Ryzyko to jest wprost proporcjonalne do wielkości uzyskanego wyniku.

Wyniki

Udział warzyw w żywieniu badanych dzieci będących na diecie tradycyjnej, wegetariańskiej i wegańskiej różnił się znamiennie i wyniósł średnio odpowiednio 1; 2,9; i 3,3  porcji na dobę.

Dzieci będące na diecie wegatriańskiej spożywały największą ilość soków warzywnych (średnio 14,4g) i warzyw gotowanych (średnio 58g). Aż 63% z nich jadło warzywa poddane obróbce termicznej nawet 1-2 razy dziennie. Ponad połowa badanych żywiących się w sposób tradycyjny (52,3%) nigdy nie piła soków warzywnych w przeciagu ostatniego roku. Wegetarianie spożywali ponad 3. razy więcej surowych warzyw niż dzieci stosujące tradycyjny model zywienia, ale niemal 2. razy mniej niż dzieci będące na diecie wegańskiej. Średnia wielkość jednorazowych porcji surowych warzyw zwiększała się wraz z ograniczeniem produktów pochodzenia zwierzęcego w diecie. Dokładne ilości spożywanych przez poszczególne grupy dzieci warzyw w różnych postaciach przedstawia Ryc. 1.

 rys1

Ryc. 1.  Spożycie (g/dobę) warzyw surowych, gotowanych i w soków warzywnych przez  poszczególne grupy dzieci

Fig. 1. Consumption (g / day) of raw and cooked vegetables, vegetable juices by different groups of children 

Różnice w spożyciu przez dzieci owoców były mniej wyraźne niż w przypadku warzyw, zwłaszcza w dietach tradycyjnej i wegetariańskiej (odpowiednio średnio 3,2 i 3,7 porcji). Najwyższą konsumpcją tych produktów charakteryzowały się dzieci stosujące dietę wegańską (średnio 5,2 porcji).

Średni udział owoców w formię nieprzetworzonej w diecie badanych żywiących się w sposób tradycyjny był kolejno o 100g i 170g niższy w porównaniu z respondentami będącymi na diecie wegatariańskiej i wegańskiej. Jednak w przeciwieńswie do pozostałych dzieci te wypijały znacznie większe ilości soków owocowych (średnio 177,5ml vs 61,7ml i 145,3ml). Dzieci stosujące dietę wegańską spośród wszystkich osób spożywały nawięcej owoców w formię nieprzetworzonej (średnio 326,7g). U ponad 54% z nich w czasie miesięcy letnich surowe owoce występowały w jadłospisie 2-3 razy na dobę. Spożycie, zarówno warzyw, jak i owoców w okresie zimowym i letnim było wyraźnie odmienne ze względu na sezonowość tych produktów. We wszystkich badanych grupach udział owoców w diecie był 2-3 razy większy w okreie letnim w porównaniu z miesiącami zimowymi. Jednorazowa porcja spożywanych owoców w formie surowej kształtowała się średnio na poziomie od 182g do 215,8g w zależności od stosowanego modelu żywienia.

Dzieci pozostające na diecie tradycyjnej spożywały niedostateczną ilość błonnika pokarmowego z produktów zbożowych (6,7g). Natomiast u osób, w diecie których nie stosuje się produktów pochodzenia zwierzęcego, składnik ten występował w znacznie wyższych ilościach w porównaniu z zaleceniami dla grupy wiekowej (wegetarianie i weganie odpowiednio 11,6g i 19,4g). Różnice w zawartości błonnika pokarmowego w dietach poszczególnych grup wynikały z odmiennego spożycia zarówno ilościowego, jak i jakościowego takich produktów zbożowych, jak pieczywo, makaron, ryż, kasze oraz płatki śniadaniowe. Dzieci na diecie tradycyjnej spożywały duże ilości płatków ekstrudowanych typu Corn Flakes, które charakteryzują się niższą zawarością włókna pokarmowego oraz dodatkiem cukru. Aż 63% z tych dzieci nie spożywało w ciągu ostatniego roku musli, a 25% płatków owsianych. Dzieci na diecie wegatariańskiej i wegańskiej częściej spożywały nieprzetworzone płatki zbożowe. W jadłospisie 29% młodych wegetarian występowały one 3-4 razy w tygodniu, a u 18% wegan nawet raz dziennie. W żywieniu dzieci wegetariańskich i wegańskich główny dodatek zbożowy w diecie stanowiły różne gatunki kasz, odpowiednio średnio 45,5g i 64,6g dziennie.  Najczęstszym dodatkiem do dań obiadowych wśród dzieci na diecie tradycyjnej był makaron, ale występował on w jadłospisie w ilościach zbliżonych do diety pozostałych respondentów. Badani żywiący się w sposób tradycyjny znacznie rzadziej spożywali posiłki z dodatkiem ryżu oraz kasz (średnio odpowiednio 13,5g i 7,9g dziennie). Udział produktów pełnoziarnistych kształtował się na różnym poziomie. Dzieci na diecie tradycyjnej częściej wybierały oczyszczone produkty zbożowe niż pozostali badani. Procentowe spożycie produktów pełnoziarnistych wśród dzieci stosujących poszczególne rodzaje diet przedstawia Ryc. 2.

 rys2

Ryc. 2. Udział pełnoziarnistych produktów zbożowych w poszczególnych modelach żywienia

Fig. 1. Participation of whole-grain cereal products in different models of feeding

Spożycie orzechów we wszystkich badanych grupach kształtowało się na niskim poziomie. Niemal 37% wegan i 14% wegetarian spożywało orzechy raz dziennie, jako dodatek do zbóż, deserów, sałatek i przekąska między posiłkami. W przypadku dzieci pozostających na diecie tradycyjnej 30% z nich w przeciągu ostatniego roku nie spożywało orzechów w ogóle, zaś 37% raz na miesiąc lub rzadziej.

Dzieci na diecie tradycyjnej charakteryzowały się najniższym spożyciem soi i jej przetworów (średnio 0,03 porcji dziennie). Ponad 70% dzieci na diecie tradycyjnej nie spożywało nigdy soi i jej przetworów w przeciągu ostatniego roku. Natomiast w przypadku wegetarian i wegan różnice w udziale tych produktów w ich dietach były niewielkie (średnio odpowiednio 0,2 i 0,3 porcji dziennie). Najwyższy procent badanych będących na diecie wegetariańskiej i wegańskiej (odpowiednio 29% i 36%) spożywał te produkty 2 razy w tygodniu.

Jedynie wśród dzieci na diecie tradycyjnej nie stwierdzono realizacji odpowiedniego według AHEI (>1) stosunku WNKT do NKT, który wynosił 0,6. Wraz z ograniczeniem produktów pochodzenia zwierzęcego wzrastał udział WNKT w żywieniu badanych dzieci. Dzieci na diecie wegańskiej charakteryzowały się najbardziej optymalnym spożyciem poszczególnych kwasów tłuszczowych (stosunek WNKT do NKT wynosił 4,17). Na uwagę zasługuje fakt, iż w diecie tradycyjnej podstawowym źródłem WNKT z rodziny omega 3 były ryby, mimo że 32% dzieci spożywało je jedynie 2-3 razy w miesiącu, bądź rzadzej. W przypadku diet wegetariańskich ważne źródła kwasów omega 3 stanowiły orzechy włoskie, soja i jej przetwory, oleje oraz surowe warzywa zielonolistne. Pestki, margaryna, oleje oraz pozostałe orzechy dostarczały znacznych ilości kwasów z rodziny omega 6. W celu określenia wielkości spożycia kwasów omega 3 i omega 6, w ankiecie zapytano rodziców o najczęściej stosowane oleje w żywieniu dzieci. Oliwa z oliwek oraz olej rzepakowy należały do tłuszczów najpowszechniej stosowanych. Rodzice/opiekunowie dzieci pozostających na diecie wegetariańskiej i wegańskiej często stosowali olej lniany, który uzupełniał ich jadłospis w kwasy omega 3 (odpowiednio 51% i 63% respondentów).

Udział nasyconych kwasów tłuszczowych zmniejszał się wraz z ograniczeniem w diecie produktów pochodzenia zwierzęcego. Dziennie spożycie w diecie tradycyjnej, wegetariańskiej i wegańskiej wynosiło średnio odpowiednio 13g, 6,4g oraz 4,1g. Mimo, iż w diecie wegetariańskiej występował pełnotłusty nabiał, produkty na bazie czekolady mlecznej oraz tłuste przekąski dzieci te spożywały o połowę mniej nasyconych kwasów tłuszczowych niż badani pozostający na diecie tradycyjnej. Osoby odżywiające się jedynie produktami pochodzenia roślinnego spożywały ponad 3 razy mniej NKT niż dzieci odżywiające się w sposób tradycyjny. Dzieci pozostające na diecie tradycyjnej w porównaniu z resztą badanych znacznie częściej spożywały pełnotłuste mleko i jego przetwory. Aż 66% stosowanego przez nie mleka charakteryzowało się zawartoscią tłuszczu na poziomie 3,2%. Produkt ten wystepował w postaci pełnotłustej w 46% całkowitego spożycia w żywieniu dzieci odżywiających się dietą wegetariańską. Badani (dieta tradycyjna i wegetariańska) znacznie częściej wybierali sery żółte i topione niż twarogowe. U osób stosujących tradycyjny i wegetariański model żywienia sery twarogowe tłuste i półtłuste stanowiły odpowiednio 51% i 54% całości spożywanych serów twarogowych. Znaczne źródło NKT w diecie stanowiła czekolada mleczna i słodycze z jej udziałem takie, jak: batony, ciastka i cukierki. Prawie 32% dzieci będących na diecie wegetariańskiej nie spożywało przetworów czekoladowych w przeciągu ostatniego roku, ale u 6% osób z tej grupy występowały one w jadlospisie nawet 1-3 razy dziennie. W żywieniu dzieci stosujących dietę tradycyjną znaczny udział NKT stanowiły kwasy tłuszczowe zawarte w mięsie wieprzowym (średnio 1,7g/dobę).

Dzieci żywiące się w sposób tradycyjny w porównaniu z badanymi będącymi na diecie wegetariańskiej i wegańskiej spożywały dziennie niemal dwukrotnie więcej kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans (średnio odpowiednio 4,9g, 1,9g i 1,3g). Głównymi źródłami kwasów tłuszczowych trans w diecie były takie produkty, jak krakersy, herbatniki, paluszki, ciastka do wypieku których stosuje się twarde margaryny oraz przetwory czekoladowe. Ponad 34% badanych stosujących dietę tradycyjną spożywało te produkty 3-4 razy w tygodniu. Do istotnych źródeł tych składników należały również frytki, jako najczęściej spożywane produkty typu fast – food oraz pieczywo cukiernicze. Nie dokonano oceny procentowego udziału energii pochodzącej z kwasów tłuszczowych trans w całodziennej wartości energetycznej diety przy użyciu wskaźnika AHEI ze względu na brak informacji na temat wartości energetycznej poszczególnych diet. Jednakże udział tych składników w żywieniu badanych dzieci nie był znaczący.

Na podstawie analizy kwestionariusza stwierdzono, że w diecie tradycyjnej średni stosunek białego do czerwonego mięsa wyniósł 1,2:1. Respondenci nieznacznie więcej spożywali białego mięsa niż czerwonego (średnio dziennie odpowiednio 32,1g i 26,4g ). Kurczak i indyk stanowiły 27,5g, zaś ryby jedynie 4,6g całkowitego dziennego spożycia mięsa białego. Spośród gatunków zaliczanych do mięs czerwonych, dzieci najrzadziej spożywały jagnięcinę, ponieważ u 77% z nich nie występowała ona w jadłospisie w przeciągu ostatniego roku. Mięso wieprzowe oraz wołowe w postaci kotletów, gulaszu i innych składników dań obiadowych oraz przetworów mięsnych występowało w jadłospisie w ilości odpowiednio 19g i 6,5g na dobę. Dzieci na diecie wegetariańskiej i wegańskiej jako, że nie spożywają mięsa i jego przetworów, otrzymały maksymalną ilość punktów za stosunek białego do czerwonego mięsa w ich diecie.

Liczbę punktów przyznanych na zasadzie proporcji za udział poszczególnych komponentów przy użyciu wskaźnika AHEI  u dzieci stosujących dietę tradycyjną, wegetariańską i wegańską przedstawia Tabela 2.

Średnia punktacja w ocenie poszczególnych diet przy użyciu wskaźnika Alternative Health Eating Index

The mean score in the evaluation of each diet using ratio Alternative Health Eating Index

Komponent/Dieta

Component/Diet

Tradycyjna

Traditional

Wegetariańska

Vegetarian

Wegańska

Vegan

Warzywa

(porcja/dzień)

Vegetables (portion/day)

2

5,36

6,56

Owoce

 

(porcja/dzień)

Fruits (portion/day)

8,1

9,2

12,9

Orzechy

 

(porcja/dzień)

Nuts (portion/day)

1

3,5

3,2

Produkty sojowe

 

(porcja/dzień)

Soy products (portion/day)

0,3

2,4

3

Stosunek białego do czerwonego mięsa

 

Ratio of white to red meat

3

10

10

Błonnik pokarmowy pochodzący z ziaren

 

(g/dzień)

Dietary fiber

from cereal products (g/day)

4,5

7,7

12,9

Kwasy tłuszczowe trans

 

% dziennej wartości energetycznej diety

Trans fatty acids
% of the daily value of dietary energy

Stosunek wielonienasyconych do nasyconych kwasów tłuszczowych

 

Ratio of polyunsaturated to saturated fatty acids

6

19,5

41,6

 

 

 Jak wskazały uzyskane wyniki, dzieci będące na diecie wegetariańskiej oraz wegańskiej miały odpowiednio ponad dwu- i czterokrotnie niższe ryzyko występowania chorób układu krążenia i nowotworów wieku dorosłym niż dzieci pozostające na diecie tradycyjnej (odpowiednio 57,7; 90,2 i 24,9 punktów AHEI).

Dyskusja wyników

Przeprowadzone badanie wskazało na niższe spożycie owoców przez dzieci stosujące tradycyjny model żywienia w stosunku do pozostałych respondentów. Liczne badania zarówno potwierdzają te wyniki, jak i przedstawiają odmienne wartości spożycia tej grupy produktów. W badaniu Perry i wsp. (6) nie zaobserwowano  znaczących różnic w spożyciu owoców, które wyniosło dla diety tradycyjnej i wegetariańskiej odpowiednio średnio 2,3 i 2,7 porcji na dobę. Widoczną różnice wykazano pomiędzy osobami stosującymi odmienny rodzaj diety wegetariańskiej, gdzie powyżej 2. porcji owoców dziennie spożywało odpowiednio 64,6% dzieci będących na diecie laktoowowegetariańskiej i 46,8% na diecie semiwegetariańskiej. W badaniu Larsson (7) weganie spożywali znacznie mniej owoców w postaci soków niż dzieci na diecie tradycyjnej, ale w obu grupach wielkość spożycia nie przekroczyła 150ml tego produktu na dzień (weganie 93-148ml, osoby na diecie tradycyjnej 13-39ml).

Konsumpcja warzyw w postaci surowej i gotowanej wzrastała proporcjonalnie do stopnia eliminacji produktów pochodzenia zwierzęcego z diety. W badaniu Larsson (6) dzieci pozostające na diecie tradycyjnej, semiwegetariańskiej, laktoowowegetariańskiej i wegańskiej spożywały odpowiednio 19g; 25g, 31g oraz 37g warzyw na dobę. W badaniu Turner-McGrievy i wsp. (8) osoby stosujące dietę wegańską oraz zalecaną przez American Diabetes Association spożywały odpowiednio 2,6 i 1,7 porcji owoców oraz 5,9 i 3,1 porcji warzyw. Natomiast według Nathan i wsp. (9) wegetarianie nie spożywali znacząco większych ilości warzyw i owoców w stosunku do młodzieży żywiącej się w sposób tradycyjny. Różnice ilościowe między spożyciem warzyw i owoców kształtowały się jedynie na poziomie 16g.

Wyższy udział błonnika pokarmowego z produktów zbożowych w diecie koreluje dodatnio z rzadszym wystepowaniem chorób układu krążenia i nowotworów, ze szczególnym uwzględnieniem raka jelita grubego. Jednakże nadmiar włókna pokarmowego w diecie wpływa na ograniczenie wchłaniania wielu składników mineralnych, w tym żelaza i cynku. W badaniu własnym udział tego składnika w diecie dzieci żywiących się w sposób tradycyjny, wegetariański i wegański wyniósł odpowiednio średnio 6,7g; 11,6g oraz 19,4g na dzień. Wyniki te potwierdzają liczne analizy innych autorów. W badaniu Turner-McGrievy i wsp. (8) błonnik pokarmowy z produktów zbożowych w żywieniu badanych stosujących dietę wegańską oraz zalecaną przez American Diabetes Association wyniósł odpowiednio 10,3g i 7,7g. Według Larsson i wsp. (7) dziewczęta na diecie wegańskiej i tradycyjnej spożywały codziennie odpowiednio 34g i 21g błonnika ze wszystkich źródeł pokarmowych przy rekomendacji 28g/dobę. W żywieniu chłopców będących na diecie wegańskiej i tradycyjnej stanowił on odpowiednio 44g i 25g w ciągu dnia przy zaleceniu 38g/dobę. Dieta badanych odżywiających się w sposób tradycyjny charakteryzowała się niedoborem tego składnika. Pieczywo pełnoziarniste (główne źródło błonnika) w diecie tradycyjnej, wegetariańskiej i wegańskiej stanowiło odpowiednio 37%, 81% i 93% pieczywa spożywanego ogółem. Również w badaniu Pieszko-Klejnowska i wps. (10) stwierdzono, iż najczęściej wybieranym rodzajem pieczywa przez dzieci mieszkające na wsi (66,7%) i w mieście (46%) był chleb biały i bułki kajzerki. Dzieci bedące na diecie wegetariańskiej i wegańskiej spożywały znacznie częściej płatki zbożowe (między innymi owsiane, jęczmienne, gryczane) w stosunku do dzieci żywiących się w sposób tradycyjny, które bardziej preferowały słodzone płatki ekstrudowane typu Corn Flakes. Również w badaniach Nathan i wsp. (9) wegetarianie spożywali więcej naturalnych, bogatych w błonnik, płatków owsianych w stosunku do dzieci na diecie tradycyjnej (odpowiednio 24g i 11g na dobę). W badaniu dotyczącym oceny żywienia dzieci w wieku przedszkolnym przeprowadzonym przez Sadowską i wsp. (11) słodkie płatki śniadaniowe stanowiły jedno z głównych źródeł węglowodanów prostych.

Wyniki badań własnych pokazały, że nawet dzieci bedące na diecie wegetariańskiej i wegańskiej nie spożywały zalecanej ilości orzechów (odpowiednio średnio 0,35 i 0,32 porcji/dobę). Według Larsson i wsp. (7) oraz Nathan i wsp. (9) weganie spożywali odpowiednio 8-10g i 5g orzechów dziennie. Niemal 1/3 ankietowanych żywiących się w sposób tradycyjny  nie spożywała orzechów w przeciągu ostatniego roku. W badaniu Zimna-Walendzik i wsp. (12) dotyczącym preferencji przekąsek, orzechy należały do produktów najrzadziej wybieranym przez respondentów.

Przeprowadzone badanie wykazało, iż dzieci będące na diecie wegetariańskiej i wegańskiej spożywały średnio odpowiednio 0,2 i 0,3 porcji soi na dzień. Wysokie spożycie soi zaobserwowano natomiast w badaniu Klemarczyka i wsp. (13) dotyczącego żywienia w przedszkolu wegetariańskim. Średnia racja pokarmowa dzieci zawierała 62 g produktów sojowych każdego dnia. Wśród różnorodnych przetworów sojowych najbardziej popularny produkt stanowił napój sojowy, który posiada dodatek witaminy D, B12, orazwapnia, co ułatwia realizację zapotrzebowania na te składniki. W badaniu Haddad i wsp. (14) osoby będące na diecie tradycyjnej nie spożywały w ogóle produktów sojowych. Również w badaniu Greene-Finestone i wsp. (15) 91% ankietowanych nigdy nie spożywało napoju sojowego, a 38,8% nasion roslin strączkowych ogółem, w tym soi i jej pozostałych przetworów.

W badaniu własnycm jedynie dzieci stosujace dietę tradycyjną nie osiągnęły optymalnego stosunku  WNKT/NKT. Natomiast u dzieci będących na diecie wegetariańskiej i wegańskiej stosunek ten wyniósł odpowiednio 2 i 4,2. Odmienne wyniki osiągnięto w wielu badaniach (15, 16, 5, 6), które wykazały iż stosunek WNKT/NKT również wśród wegetarian kształtował się w zakresie jedynie od 0,3 do 1,1 w zależności od odmiany diety wegetariańskiej. W badaniu Turner-McGrievy i wsp. (8) osoby stosujące dietę wegańską oraz zalecaną przez American Diabetes Association osiągneły ten stosunek odpowienio na poziomie 1,9 i 0,8. Thane i wsp. (16) w swojej analizie nie dostrzegli różnicy stosunku WNKT/NKT pomiędzy poszczególnymi rodzajami diet. Wraz z ograniczeniem wielkości spożycia produktów pochodzenia zwierzęcego zmniejszał się udział NKT w żywieniu dzieci. Uzyskane dane wyraźnie różniły się od  wyników licznych badań (8, 15, 5). Udział NKT pochodzących z mleka, produktów mlecznych (typu jogurt, maślanka i kefir) oraz serów żółtych i topionych w diecie dzieci wegetariańskich wyniósł odpowiednio średnio 0,4g, 0,5g, 0,7g na dobę. W przypadku dzieci będących na diecie tradycyjnej odpowiednio 2,3g; 1,93g oraz 1,02g na dzień.  Mleko i pełnotłusty nabiał w ich diecie stanowił odpowiednio 66% i 51% całkowitego spożycia tych produktów. Natomiast w badaniu Greene-Finestone i wsp. (15) ponad połowa ankietowanych na diecie tradycyjnej (56,4%) nie stosowało mleka powyżej 2% tłuszczu. W badaniach własnych dzieci znacznie częściej wybierały sery podpuszczkowe i topione niż sery twarogowe (odpowiednio 6g i 2,4g na dobę). Wyższy udział sera żółtego i twarogowego w diecie dzieci zaobserwowano w analizie częstotliwości spożycia produktów wykonanej przez Kołłajti-Dołowy i wsp. (18), który kształtował się na poziomie odpowiednio 33,3g oraz 20,9g na dobę. W analizie wpływu diety na wystepowanie nowotworów wykonanej przez Key i wsp. (19) wykazano, iż osoby pozostające na diecie wegetariańskiej spożywały więcej serów żółtych, niż badani na diecie tradycyjnej, odpowiednio 19-23g i 15-19g w zależności od płci badanych, przy czym dziewczęta częściej spożywały te produkty niż chłopcy.

Na podstawie uzyskanych danych stwierdzono, że dzieci będące na diecie tradycyjnej, wegetarańskiej i wegańskiej spożywały średnio odpowiednio 4,9g, 1,9g oraz 1,3g kwasów tłuszczowych trans na dobę. Brak jest nadal polskich badań oceniających wielkość spożycia tych kwasów, zarówno przez osoby dorosłe, jak i dzieci. Tłumaczyć można to szerokim ich rozpowszechnieniem w żywności oraz trudnościami w oszacowaniu ich ilości w różnych produktach tego samego typu. W badaniu Turner-McGrievy i wsp. (8) w żywieniu osób stosujących dietę wegańską i zalecaną przez American Diabetes Association kwasy tłuszczowe trans stanowiły odpowiednio 0,01% i 0,02% wartości energetycznej diety. Według Draper i wsp. (20) dzienna podaż kwasów tłuszczowych trans w żywieniu brytyjskich mężczyzn i kobiet bedących na diecie laktoowowegetariańskiej wyniosła odpowiednio 5,4g i 3,4g, zaś na diecie wegańskiej 2,7g i 2,8g. Pozostali brytyjczycy spożywali odpowiednio: kobiety 3,9g oraz mężczyźni 5,5g tych kwasów na dobę. W badaniu Lee i wsp. (21) laktoowowegetarianie pochodzący z Hong Kongu posiadali niższe stężenie kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans w surowicy krwi niż nie-wegetarianie (odpowiednio 0,03% i 0,5%).

W przypadku badanych dzieci na diecie tradycyjnej stosunek białego do czerwonego mięsa wyniósł średnio 1,2:1. Za pozytywne można było jednak uznać, że w diecie ankietowanych główny gatunek mięsa stanowił drób. Ponad połowa (63%) dzieci deklarowała spożycie ryb raz w tygodniu. Znacznie wyższe ilości wszystkich gatunków mięs uzyskano w badaniu Kołłajtis-Dołowy i wsp. (18), gdzie mięso czerwone i drób spożywane były przez dzieci odpowiednio w ilości 242,4g, 64,7g na dobę natomiast ryby w ilości 134,2g na tydzień. W badaniu Bonieckiej i wsp. (21) wyniki wskazały na to, iż wszystkie dzieci spożywały mięso codziennie. Według Weker i wsp. (23) 23% dzieci w wieku przedszkolnym nie spożywało ryb wcale, a pozostali badani przynajmniej raz w tygodniu. Bardziej zadowalające wyniki uzyskano w analizie częstotliwości spożycia przeprowadzonej przez Kołłajtis-Dołowy i wsp. (24), którzy wykazali, iż w jadłospisie 32% dzieci ryby występowały nawet 2-4 razy w tygodniu.

 

Wnioski
  • Dzieci stosujące dietę wegetariańską i wegańską miały odpowiednio ponad dwu- i czterokrotnie niższe ryzyko zachorowania na schorzenia układu krążenia i nowotwory w wieku dorosłym w ocenie przy użyciu wskaźnika AHEI w porównaniu z dziećmi odżywiającymi się w sposób tradycyjny. Sugerować to może, iż odpowiednio zbilansowane diety wegetariańskie są korzystniejsze w zmniejszeniu częstotliwości zapadalności na liczne choroby dieto-zależne.
  • Dzieci będące na diecie wegetariańskiej i wegańskiej spożywały ponad trzy razy więcej warzyw oraz odpowiednio dwa i trzy razy więcej błonnika pokarmowego niż badani stosujący tradycyjny model żywienia. Zaleca się zwiększenie udziału w diecie tradycyjnej zarówno warzyw jak i produktów pełnoziarnistych poprzez dodatek ich do każdego posiłku i urozmaicenie formy podania.
  • W celu zmniejszenia ryzyka występowania schorzeń układu krążenia i nowotworów wśród osób stosujących tradycyjny model żywienia korzystnym wydaje się wprowadzenie od najmłodszych lat działań edukacyjnych, propagowanie dobrze zbilansowanych diet jarskich oraz szkolenie dietetyków w zakresie poradnictwa osób stosujących wegetariański i wegański model żywienia.

ASSESSMENT  VEGETARIAN DIETS USED IN CHILDREN BY MEANS OF ALTERNATIVE HEALTHY EATING INDEX (AHEI)

Lifestyle habits are formed from childhood, so it is important to the development of appropriate eating behavior from an early age. Proper eating habits during this period have a huge impact on the prevention of many diseases in adulthood. Both diet and health food products somehow are important factors accelerating or delaying the development of many diseases. Cardiovascular diseases and cancer are the leading cause of death worldwide. More and more research shows a correlation between the incidence of cancer and heart disease and the content of individual ingredients in everyday foods.

The aim of this study was to assess children’s omnivores and vegetarian diet, traditional risk and to determine their occurrence in cardiovascular disease and cancer in adulthood by using the index Alternative Health Eating Index (AHEI).

The study involved 90 children aged 3-9 years using the traditional diet (n = 44), vegetarian (n = 35) and vegan (n = 11). Assessed diet using a questionnaire consisting of 90 closed questions. It concerned the frequency of consumption of various food products for children over the last year. The questionnaire assessed using the indicator AHEI.

Children using vegetarian diets have lower risk of developing cardiovascular disease and cancer in adulthood, compared with nourishing studied in the traditional manner. This was associated with differences in both quantitative and qualitative, in the selection of foods to the diet.

In order to improve children’s traditional diets recommended to implement educational activities.

Piśmiennictwo

1. Dobrzańska A., Czerwionka – Szafarska M., Siwińska – Gołębiowska H. i wsp: Stanowisko Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii i Zespołu Ekspertów w sprawie stosowania w wieku rozwojowym diet wegetariańskich. Stand. Med. Lek. Pediatr.,2002; 4 :7/8:436-439.- 2. Position of the American Dietetic Association: Vegetarian Diets . J Am Diet Assoc., 2009; 109:1266-1282.- 2.  McCullough M.L, Feskanich D., Stampfer M.J. i wsp.: Diet quality and major chronic disease risk in men and women: moving toward improved dietary guidance.Am J Clin Nutr, 2002; 76: 6:1261-1271.- 4. Szponar L., Wolnicka K., Rychlik E.: Album fotografii produktów i potraw, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2000.- 5. Kunachwicz H., Nadolna I., Iwanow K., Przygoda B.: Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw, PZWL, Warszawa 2006.- 6. Perry Ch.L., McGuire M.T., Neumark- Sztainer D. i wsp.: Adolescent Vegetarians. How Well Do Their Dietary Patterns Meet the Healthy People 2010 Objectives? Arch Pediatr Adolesc Med., 2002; 156:431-437.- 7. Larsson Ch.L., Johansson G.K.: Dietary intake and nutritional status of Young Vegans and omnivores in Sweden. Am J Clin Nutr, 2002; 76:100-1006.- 8. Turner- McGrievy G., Barnard N.D, Cohen J. i wsp: Changes In Nutrient Intake and Dietary Quality among Participants Type 2 Diabetes Following a Low- Fat Vegan Diet or a Conventional Diabetes Diet for 22 Weeks. J Am Diet Assoc, 2008; 108:1636-1645.- 9. Nathan I., Hackett A.F., Kirby S.: The dietetary intake of a group of vegetarian children aged 7-11 years compared with matched omnivores. Br J Nutr, 1996; 75:533-544.- 10. Pieszko- Klejnowska M., Stankiewicz M., Niedoszytko M. i wsp: Ocena sposobu odżywiania się gimnazjalnej młodzieży zamieszkującej wieś i miasto. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia. Hepatologia i Żywienie Dziecka, 2007; 9:1:56-62.-

11. Sadowska J., Radziszewska M., Krzymuska A.: Evaluation of nutrition manner and nutritional status old pre-school children. Sci. Pol., Technol. Aliment., 2010; 9:1: 105-115.-  12. Zimna- Walendzik  E., Kolmaga A., Tafalska E.: Styl życia- aktywność fizyczna, preferencje żywieniowe dzieci kończących szkołę podstawową. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2009; 4:65:195-203.- 13. Klemarczyk W., Strucińska M., Weker H. i wsp.: Ocena sposobu żywienia dzieci w przedszkolu wegetariańskim. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia. Hepatologia i Żywienie Dziecka, 2005; 7:3:243-246.- 14. Haddad E.H., Berk L.S., Kettering J.D. i wsp.: Dietary intake and biochemical, hematologic, and immune status of vegans compared with nonvegetarians. Am J Clin Nutr, 1999;  70:3:586-593.- 15. Greene- Finestone L.S., Campbell M.K., Gutmanis I.A. i wsp.: Dietary intake among young adolescents in Ontario: associations with vegetarian status and attitude toward health. Preventive Medicine, 2005; 40:105-111.- 16. Thane C.W., Bates C.J.: Dietary intakes and nutrient status of vegetarian preschool children from a British national survey. J Hum Nutr Dietet., 2000; 13:149-162.- 17. Lee R.H,  Leung S.S, Sung R.Y: Growth and nutrition of Chinese vegetarian children in Hong Kong. J Paediatr Child Health, 2001; 37:247-253.- 18. Kołłajtis- Dołowy A., Kosińska M., Boniecka I.: Częstotliwość i ilość spożycia wybranych produktów spożywczych w grupie 10-12 letnich dzieci z terenów Grójca. Żywienie Człowieka  i Metabolizm, 2007; 34:1/2:76-81.- 19. Key T.J., Fraser G.E., Thorogood M.: Mortality in vegetarians and nonvegetarians: detailed findings from a collaborative analisis of 5 prospective studies. Am J Clin Nutr, 1999; 70:516-524.- 20. Draper A., Lewis J., Malhotra N. i wsp: The energy and nutrient intakes of different types of vegetarian: a case for supplements ?. Br J Nutr, 1993; 69:1:3-19.-

21.  Lee R.H,  Leung S.S, Sung R.Y: Growth and nutrition of Chinese vegetarian children in Hong Kong. J Paediatr Child Health, 2001; 37:247-253.-  22. Boniecka I., Michota- Katulska E., Ukleja A. i wsp: Zachowania  żywieniowe wybranej grupy dzieci w wieku szkolnym w aspekcie zagrożenia otyłością. Przegląd Lekarski, 2009; 66:1-2:49-51.- 23. Weker H., Rudzka- Kańtoch Z., Strucińska M. i wsp: Żywienie dzieci w wieku przedszkolnym. Ogólna charakterystyka sposobu żywienia. Roczn. PZH, 2000; 51:4:385-392.- 24. Kolłajtis- Dołowy A., Matysiuk E., Boniecka I.: Zwyczaje żywieniowe wybranej grupy dzieci 11-12- letnich z Białegostoku. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2007; 6:55:335-342.-