NADWAGA I OTYŁOŚĆ

nadwaga450Zjawisko nadkonsumpcji żywności stało się obecnie problemem w skali globalnej. Wybór produktów spożywczych oraz masa ciała mają decydujący wpływ na zachorowalność oraz współczynnik umieralności społeczeństwa. Przyrost wagi cechuje się przy tym głównie przyrostem tkanki tłuszczowej.

Nadwaga sprzyja rozwojowi wielu innych chorób:

  • Nadciśnienie tętnicze (hipertonia)
  • Choroby serca i układu krążenia
  • Cukrzyca typu 2 („cukrzyca w wieku podeszłym”)
  • Dyslipidemia (zaburzenia metabolizmu lipidów)
  • Zaburzenia hemostazy (krzepnięcie krwi)
  • Dna moczanowa
  • Kamica żółciowa
  • Bezdech senny (zaburzenia oddechu podczas snu)
  • Niealkoholowe stłuszczenie wątroby
  • Choroby nowotworowe
  • Choroby skórne
  • Choroby układu szkieletowo-mięśniowego
  • Zaburzenia płodności
  • Obniżenie sprawności ruchowej i kondycji
  • Problemy psychospołeczne
Częstotliwość występowania

Na podstawie wyników badań Nationale Verzehrsstudie II (Badanie sposobu odżywiania się społeczeństwa niemieckiego), procent osób otyłych lub mających nadwagę wynosił w Niemczech w 2006 r. w przypadku mężczyzn 66%, a u kobiet 51%, przy czym podwyższona masa ciała była powiązana z niskim poziomem wykształcenia oraz niskimi dochodami.1
Obecnie na całym świecie tyle samo osób, każdorazowo około miliarda, cierpi z powodu nadwagi jak i niedowagi. W wyniku zmieniającego się stylu życia oraz nawyków żywieniowych w tzw. krajach rozwijających się już blisko 300 milionów osób cierpi na nadwagę.2

Wskaźnik masy ciała „Body Mass Index” (BMI) służy klasyfikacji niedowagi, wagi prawidłowej, nadwagi oraz otyłości. Wyliczany jest w następujący sposób:

Przedział wartości BMI wiążący się z najdłuższą średnią długością życia, określany jest jako prawidłowa masa ciała. Natomiast zarówno z nadwagą jak i niedowagą zmniejsza się średnia długość życia (patrz Tabela 1). Wraz ze wzrostem wskaźnika BMI zwiększa się ryzyko chorób współistniejących.

Tabela 1: Klasyfikacja BMI³
Klasyfikacja

 BMI (kg/m²)

Kobiety

Mężczyźni

Niedowaga

< 19

< 20

Waga prawidłowa

19-23,9

20-24,9

Nadwaga

24-29,9

25-29,9

Otyłość

30-40

30-40

Masywna otyłość

> 40

> 40

 

Osoby z nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolicy nadbrzusza (typ „jabłko”) są szczególnie zagrożone chorobami przemiany materii oraz chorobami serca i układu krążenia. Ryzyko rozwoju tych chorób następczych związanych z nadwagą można ocenić za pomocą pomiaru obwodu talii. Jeżeli w przypadku kobiet obwód talii przekracza 80 cm, zaś u mężczyzn 94 cm, wówczas ryzyko jest podwyższone. Powyżej wartości odpowiednio 88 cm i 104 cm istnieje znacznie większe ryzyko chorób następczych o podłożu metabolicznym. Osoby z predyspozycją do odkładania się tkanki tłuszczowej w okolicach bioder oraz ud (typ „gruszka”) są mniej narażone na pojawienie się chorób serca i układu krążenia, jak i chorób przemiany materii.

Przyczyny

Główną przyczyną nadwagi jest utrzymujący się przez dłuższy okres czasu dodatni bilans energetyczny, uwarunkowany nadmierną podażą energii wraz z pożywieniem przy jednocześnie niedostatecznej aktywności fizycznej. Przede wszystkim regularne spożywanie produktów o wysokiej gęstości energetycznej prowadzi do powstawania otyłości.
Warunki występujące w życiu płodowym oraz odżywianie we wczesnym dzieciństwie dostarczają wskazówek odnośnie rodzinnego występowania otyłości. Wzorce dotyczące odżywiania utrwalają się już w wieku dziecięcym, dlatego przekazywanie złych nawyków żywieniowych może w dłuższej perspektywie sprzyjać powstawaniu otyłości. Posługiwanie się np. słodyczami lub napojami zawierającymi cukier w celu pocieszenia lub nagradzania dziecka powoduje, że przyzwyczaja się ono do takich produktów, utracając zarazem swoje naturalne mechanizmy odpowiedzialne za regulację przyjmowania pokarmów.

Innymi ważnymi czynnikami warunkującymi powstawanie nadwagi są:

  • predyspozycje genetyczne
  • duże spożycie alkoholu
  • nieprawidłowa regulacja apetytu
  • choroby gruczołów endokrynowych
  • czynniki konstytucjonalne (wiek, płeć)
  • czynniki psychospołeczne (np. umiejętność radzenia sobie z bodźcami zewnętrznymi)
  • czynniki społeczne (np. otoczenie, status socjoekonomiczny)
Profilaktyka i leczenie

Głównym sposobem zapobiegania nadwadze jest prozdrowotny styl życia. Decydującą rolę mają tutaj wzorce dostarczane przez rodziców jak i środowisko społeczne w wieku dziecięcym. W celu upowszechniania wzorców właściwego odżywiania i aktywności fizycznej, konieczne są również zmiany na płaszczyźnie społecznej.
Leczenie otyłości ma na celu trwałą redukcję nadmiernej masy ciała, prowadzącą do normalizacji wskaźników hematologicznych i innych markerów chorobowych. Ze względu na różnorodność czynników prowadzących do powstawania nadwagi, najbardziej obiecujące programy zwalczania otyłości i nadwagi łączą leczenie dietetyczne z terapią behawioralną i ćwiczeniami fizycznymi. W celu osiągnięcia trwałych efektów, konieczne jest utrzymywanie zmienionych nawyków żywieniowych również po osiągnięciu celu terapeutycznego. Dobre rezultaty można osiągnąć przede wszystkim poprzez zastosowanie diety wegetariańskiej, bazującej na warzywach, owocach, pełnym ziarnie i roślinach strączkowych, które charakteryzują się wysoką gęstością odżywczą przy jednocześnie niskiej gęstości energetycznej.

Nadwaga a wegetarianizm

Średnie wartości masy ciała i wskaźnika BMI są u osób stosujących dietę wegetariańską niższe w porównaniu z ogółem społeczeństwa, przy czym BMI jest najniższy u wegan i wzrasta w przypadku lakto-(owo-)wegetarian, osiągając najwyższe wartości u osób spożywających mięso.4 Wegetarianie cierpią także znacznie rzadziej na nadwagę. Przyczyny tkwią z jednej strony w profilaktycznych efektach wegetariańskiego sposobu żywienia, z drugiej zaś są związane z stylem życia wielu wegetarian.
Potrawy wegetariańskie zawierają zwykle więcej węglowodanów złożonych oraz błonnika, a także mniej białka i tłuszczu ogółem, dostarczając przez to przy tej samej objętości mniej energii niż posiłki tradycyjne (mieszane). Spożywanie zwiększonej ilości błonnika powoduje szybsze i dłużej utrzymujące się poczucie sytości.
Poziom dostarczanej do organizmu wraz z pożywieniem energii znajduje się u większości wegetarian w granicach zalecanych norm, u wegan częściowo poniżej normy. Nadmierne dostarczanie energii może być głównie spowodowane spożywaniem bogatych w tłuszcze produktów mlecznych, takich jak masło, śmietana czy żółty ser. Jednak z reguły dostarczana do organizmu ilość tłuszczu jest u wegetarian mniejsza niż w normalnej populacji. W badaniach wyższy wskaźnik BMI koreluje z większym spożyciem białka i tłuszczów zwierzęcych.5,6
Ponadto wegetarianie częściej i bardziej regularnie uprawiają różnego rodzaju sporty w porównaniu z  osobami stosującymi tradycyjną dietę mieszaną.7 Wegetarianie często charakteryzują się również wyższym wykształceniem i bardziej świadomie podchodzą do kwestii zdrowego odżywiania. Jednakże różnice pod względem spożywania alkoholu w przypadku wegetarian i nie-wegetarian są zgodnie z wynikami najnowszych badań mniejsze niż opisywano wcześniej.

Konkluzja
  • Wegetarianie mają średnio niższą masę ciała i niższy wskaźnik BMI niż osoby stosujące tradycyjną dietę mieszaną.
  • Wegetarianie, a w szczególności weganie, rzadziej cierpią z powodu nadwagi i otyłości; dzięki temu obniżone jest ryzyko wystąpienia wielu chorób przewlekłych.
  • Wegetarianie są bardziej aktywni fizycznie w porównaniu do ogółu społeczeństwa.
  • Wybór produktów spożywczych głównie pochodzenia roślinnego pomaga zapobiegać nadwadze.
  • Diety wegetariańskie mogą być z powodzeniem stosowane w leczeniu nadwagi i otyłości.

Autor: Dr. Markus Keller (przy współpracy z Franką Schmidt)
Źródło:
Cover_Vegetarische-ErnährungClaus Leitzmann i Markus Keller
Dieta wegetariańska
Wydanie 2. 2010, tutaj: Str. 104-110
ISBN 978-3-8252-1868-3
22,90 Euro

 

 

 

Literatura

1 Max Rubner-Institut (Hrsg) (2008): Nationale Verzehrsstudie II. Ergebnisbericht, Teil 1. Karlsruhe, S. 81, 88 und 90

2 FAO (Food and Agriculture Organization) (2006): Livestock’s Long Shadow. Environmental issues and options. Rome, p. 10

3 Elmadfa I, Leitzmann C (2004): Ernährung des Menschen. Ulmer, Stuttgart, 4. Aufl., S. 519

4 Tonstad S, Butler T, Yan R, Fraser GE (2009): Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of type 2 diabetes. Diabetes Care 32 (5), 791-6

5 Spencer EA, Appleby PN, Davey GK, Key TJ (2003): Diet and body mass index in 38000 EPIC-Oxford meat-eaters, fish-eaters, vegetarians and vegans. Int J Obes Re-lat Metab Disord 27 (6), 728-34

6 Sabaté J, Blix G (2001): Vegetarian diets and obesity control. p. 91-107. In: Sabaté J (ed). Vegetarian nutrition. CRC Press, Boca Raton, p. 103

7 Baines S, Powers J, Brown WJ (2007): How does the health and well-being of young Australian vegetarian and semi-vegetarian women compare with non-vegetarians? Public Health Nutr 10 (5), 436-42

[Flickr]

BPT