JOD

albi_450x205

Niedobór jodu to jeden z największych problemów zdrowotnych na całym świecie, w szczególności w przypadku kobiet w ciąży i dzieci. Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), około jedna trzecia ludności na świecie jest dotknięta niewystarczającym poziomem dostarczanego do organizmu jodu, a w Europie dotyczy to nawet połowy populacji. 1

Funkcja

Zaliczany do mikroelementów jod to elementarny składnik hormonów tarczycy, które w ludzkim organizmie odpowiadają za sterowanie wytwarzania białek i tym samym są niezbędne do wzrostu tkanek i podziale komórkowym. Hormony tarczycy wpływają ponadto na rozwój kości i mózgu, metabolizm węglowodanów, protein i tłuszczów, a także podstawową przemianę materii (= Zużycie energii przez ludzkie ciało w fazie spoczynku dla zachowania funkcji organizmu). W przypadku nadczynności tarczycy przemiana materii jest większa, a w przypadku niedoczynności jej poziom jest obniżony.

Występowanie

Zawartość jodu w artykułach spożywczych (patrz tabela 1) charakteryzuje się  bardzo dużym zróżnicowaniem regionalnym. Zależy ono od naturalnej zawartości jodu w ziemi i wodzie oraz warunków produkcji (np. nawożenie roślin i zawartość jodu w paszy dla zwierząt). W Niemczech znaczącym źródłem jodu stała się spożywcza sól jodowana. Od roku 1989 jest ona dopuszczona nie tylko do stosowania w prywatnych gospodarstwach domowych, ale także w żywieniu zbiorowym oraz przy przetwórstwie spożywczym.

Do artykułów spożywczych o naturalnie wysokim poziomie jodu zalicza się prawie wyłącznie ryby morskie i glony. Jednakże udział ryb morskich w dostarczaniu jodu szacuje się w Niemczech jedynie na poziomie około 7%. 2 Do najważniejszych, ze względu na ilość, dostawców jodu – z uwzględnieniem spożywczej soli jodowanej –  zalicza się mięso i kiełbasę (20 %), pieczywo (18 %) oraz napoje bezalkoholowe i produkty mleczne.

Tabela 1: Zawartość jodu w różnych artykułach spożywczych  3, 4

Artykuł spożywczy

Jod

Bardzo wysoka ilość

mg/kg

Algi (różnego typu)
Wodorosty jadalne
Sól spożywcza, jodowana

5-11.000
16
1,5-2,5

Wysoka zawartość

μg/100g

Łupacz
Łosoś morski

243
200

Średnia zawartość
Okoń czerwony
Śledź (atlantycki)

99
40

Niska zawartość
Pieczarki
Brokuły
Orzechy ziemne
Szpinak
Pestki dyni
Mleko krowie (3,5 % tłuszczu)

18
15
13
12
12
3-6

Zapotrzebowanie i niedobór

W przypadku osób dorosłych zalecane dzienne spożycie jodu wynosi 200 µg.  5 Przy dziennym użyciu 5 g soli kuchennej, sól jodowania spożywcza dostarcza około 75-125 µg jodu. Ocena poziomu jodu w organizmie odbywa się poprzez wydalanie jodu z moczem: im więcej jodu jest wydalane, tym większy jest jego poziom.

Niedobór jodu, ze względu na dostarczanie organizmowi wraz z pożywieniem zbyt małej jego dawki, powoduje obniżone stężenie hormonów tarczycy we krwi. Organizm dąży do wyrównania deficytu i dochodzi do przerostu tkanki gruczołowej tarczycy (wole), co pozwala na zwiększenie produkcji hormonów tarczycy. Długoterminowo może to doprowadzić do niedoczynności tarczycy związanej z redukcją produkcji hormonów: wydolność fizyczna i psychiczna zostaje znacznie ograniczona, m.in. zwiększa się także podatność na infekcje. Ponadto mogą pojawić się tak zwane „guzki gorące” tarczycowe, autonomicznie pracujące obszary w tarczycy. Przy tymczasowym wzroście dostarczanej do organizmu dawki jodu mogą zostać one uaktywnione i doprowadzić do nadczynności tarczycy z zagrażającymi życiu konsekwencjami dla metabolizmu organizmu. Ponadto zwiększa się ryzyko zachorowania na nowotwór tarczycy. Dodatkowo zwiększa się ryzyko rozwoju nowotworu tarczycy.

W przypadku przewlekłego niedoboru jodu w okresie ciąży, rośnie ryzyko zamartwicy płodu i poronienia. Niedobór jodu w łonie matki, w okresie karmienia lub w wieku wczesnodziecięcym, prowadzi do zaburzeń wzrostu i nieodwracalnych zaburzeń rozwoju mózgu, szkieletu i innych organów. Te najcięższe formy niedoboru jodu, w przeciwieństwie do tak zwanych krajów rozwijających się, nie występują praktycznie w krajach uprzemysłowionych. Jeśli przez dłuższy czas do organizmu dostarczana jest niewystarczająca dawka jodu, może to wywołać zaburzenia efektywności motorycznej i psychicznej, jak na przykład złe wyniki w nauce u dzieci w wieku szkolnym.

Dostarczanie jodu a wegetarianizm (na podstawie badań niemieckich)

Zbyt niski poziom jodu dostarczanego z pożywieniem nie stanowi szczególnego problemu u wegetarian, lecz dotyczy ogółu społeczeństwa niemieckiego. Mimo, że poziom dostarczanego do organizmu jodu poprawił się znacząco w ostatnich latach, w szczególności poprzez spożycie jodowanej soli, u około 30% populacji niemieckiej stwierdza się jego niedobór na poziomie niskim lub umiarkowanym. Ponadto dane naukowe wskazują, że używanie soli jodowanej – inaczej niż to twierdzą przeciwnicy stosowania jodu – nie powoduje chorób tarczycy i nie skutkuje ich pogłębieniem, ani pojawieniem się powikłań. 6

Nieliczne dostępne badania wskazują, że również w przypadku osób stosujących dietę wegetariańską, a w szczególności wegańską, bardzo często poziom jodu kształtuje się poniżej zalecanych wartości. Przeciętnie z moczem lakto-(owo-)wegetarian wydzielana jest mniejsza ilość jodu niż u osób spożywających mięso, ale znacznie większa niż u wegan. 7 Ponieważ źródłem jodu jest także mleko i jego przetwory można założyć, że ryzyko wystąpienia niedoboru jodu u lakto-(owo-)wegetarian nie jest wyższe niż u osób stosujących dietę mieszaną.  Ponieważ jednakże przeciętny poziom jodu dla obu wymienionych grup nie kształtuje się na optymalnym poziomie, zarówno osoby stosujące dietę mieszaną, jak i wegetarianie powinni dbać o suplementację solą jodowaną.

Natomiast wegan uznaje się za grupę zagrożoną niedoborem jodu. Dlatego w ich przypadku zaleca się dostarczanie właściwej dawki jodu do organizmu poprzez stosowanie jodowanej soli spożywczej oraz alg morskich o średniej zawartości jodu (jak Nori). Spożycie bardzo bogatych w jod rodzajów alg niesie za sobą zagrożenie pojawienia się niekorzystnych efektów zdrowotnych, dlatego odradza się spożywania produktów, w których dawka jodu przekracza 20 mg/kg suchego produktu. 4

Artykuły spożywcze, takie jak kapusta, soja i słodkie ziemniaki zawierają substancje, które, spożywane w nadmiarze prowadzą do powstania wola, ponieważ wiążą one jod z żywności i tym samym obniżają jego dostępność biologiczną. Pod pojęciem dostępności biologicznej należy rozumieć ilość jodu, jaką organizm ludzki jest w stanie z żywności przyswoić i przetworzyć. Ma to znaczenie w szczególności w przypadku zbyt niskiego jego poziomu. Zgodnie z wyznaczonym przez lekarzy stężeniem jodu zaleca się, aby weganie przyjmowali tabletki z jodem dla poprawienia jego poziomu.

Podsumowanie

  • W obszarach niedoboru jodu, niezależnie od sposobu odżywiania, deficyt tego składnika dotyczy w równym stopniu całą populację.
  • Stosowanie spożywczej soli jodowanej w znacznym stopniu powoduje poprawę ogólnego poziomu jodu.
  • Lakto-(owo-)wegetarianie nie wykazują w porównaniu z osobami spożywającymi mięso podwyższonego ryzyka niedoboru jodu: jednakże w przypadku obu grup nie można mówić o optymalnym stężeniu jodu.
  • Weganie, uznawani są za grupę ryzyka w zakresie niedoboru jodu, powinni szczególnie dbać o właściwe jego stężenie.

Autor: Dr. Markus Keller (przy współpracy z Franką Schmidt)
Źródło:

Cover_Vegetarische-ErnährungClaus Leitzmann i Markus Keller
Dieta wegetariańska
Wydanie 2. 2010, tutaj: Str. 223-228
ISBN 978-3-8252-1868-3
22,90 Euro

 

 

 

Literatura:

1 WHO (World Health Organization) (2004): Iodine status worldwide: WHO global database on iodine deficiency. Geneva, p. 1, 12
2 Max Rubner-Institut (Hrsg) (2008): National Verzehrsstudie II. Ergebnisbericht, Teil 2. Karlsruhe, S. 138f
3 Elmadfa I, Aign W, Muskat E, Fritzsche D (2007): Die große GU Nährwert Kalorien Tabelle. Neuausgabe 2006/07. Gräfe und Unzer, München
4 BfR (Bundesinstitut für Risikobewertung) (2007): Gesundheitliche Risiken durch zu hohen Jodgehalt in getrockneten Algen. Aktualisierte Stellungnahme Nr. 26
5 DGE (Deutsche Gesellschaft für Ernährung), ÖGE (Österreichische Gesellschaft für Ernährung), SGE (Schweizerische Gesellschaft für Ernährungsforschung), SVE (Schweizerische Vereinigung für Ernährung) (Hrsg) (2008): Referenzwerte für die Nährstoffzufuhr. Neuer Umschau Buchverlag, Neustadt a. d. Weinstraße, 3. korr. Nachdruck, S. 179
6 BfR (Bundesinstitut für Risikobewertung) (2004): Nutzen und Risiken der Jodprophylaxe in Deutschland. Aktualisierte Stellungnahme
7 Krajcovicová-Kudlácková M, Bucková K, Klimes I, Seboková E (2003): Iodine deficiency in vegetarians and vegans. Ann Nutr Metab 47 (5), 183-5
8 Lightowler HJ, Davies GJ (1998): Iodine intake and iodine deficiency in vegans as assessed by the duplicate-portion technique and urinary iodine excretion. Br J Nutr 80 (6), 529-35