Czy umiejętność gotowania jest kluczem do zdrowia?

gotowanie_450x205Na to co jemy i jak wybieramy pożywienie ma wpływ wiele czynników. Okazuje się jednak, że umiejętność właściwego sporządzania posiłków gra ważną rolę. Nieumiejętność przyrządzania i gotowania posiłków ogranicza dostępne nam możliwości przez co może mieć wpływ na nasze zdrowie. Czy budowanie wiary w swoje zdolności do gotowania może uczynić europejczyków zdrowszymi?

Wybór jedzenia w Europie

Wybór pożywienia jest procesem złożonym a czynniki na niego wpływające różnią się w zależności od kraju.1 Typowe jest, że wiele czynników społeczno-ekonomicznych decyduje o wyborach żywności i wynikających z nich wzorcach spożycia. W kontekście kulturowym, jedzeniem można wyrazić gościnność i towarzyskość, uświetnić jakąś uroczystość. Dla wielu ludzi, pora posiłków to okazja do spotkania, przyjemności i ważny czynnik sprzyjający zacieśnianiu więzów społecznych.1 Objawia się to szczególnie mocno w kulturze Europy Południowej . W wyborze żywności i sposobie odżywiania się, rolę odgrywa również przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, niekiedy związana z systemem etycznym czy też wyznaniem religijnym.

Również czynniki praktyczne wpływają na decyzje odnośnie zakupu jedzenia, przygotowania go i sposobu spożycia, gdzie preferencje dla określonych potraw ścierają się z „dobrą ceną” lub po prostu dostępnością. Umiejętność zaplanowania i przygotowania posiłku, wraz z umiejętnościami kulinarnymi oraz pewnością siebie w kuchni, zaczynają wzbudzać ostatnio coraz większe zainteresowanie.

Umiejętność gotowania jako czynnik odgrywający rolę przy wyborze pożywienia i w zachowywaniu dobrego zdrowia

Umiejętność przygotowania posiłku, umiejętność prawidłowego stosowania receptur oraz dostępność urządzeń może wpływać na wybory żywności. Jeżeli zaczynamy polegać wyłącznie na posiłkach wymagających jedynie minimalnego wysiłku lub jeżeli ktoś inny przygotowuje nam posiłki to skutecznie zawężamy sobie wybór a także izolujemy się od procesu przygotowywania jedzenia.2 Jako, że odżywianie gra jedną z głównych ról w utrzymywaniu dobrego zdrowia, przygotowywanie jedzenia i umiejętność gotowania mogą wpływać na zdrowie i dobre samopoczucie.

Badania skupiają się także na umiejętnościach gotowania jako czynniku odgrywającym rolę w różnicach społeczno-ekonomicznych w sposobie żywienia. Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii i Irlandii wskazują na związek pomiędzy uprawianym zawodem lub statusem społeczno-ekonomicznym oraz umiejętnościami gotowania. Wyniki badań sugerują, że brak pewności siebie w gotowaniu i słaba umiejętność przyrządzania posiłków przyczyniają się do niższego spożycia owoców i warzyw w grupach o niższym statusie społeczno-ekonomicznym.3 Inne badania o zasięgu europejskim sugerują, że programy mające za cel rozwijanie umiejętności gotowania mogą stanowić efektywną strategię promowania zdrowego odżywiania.5

Kilka programów nauki gotowania, jako sposób zmniejszania różnic w stanie zdrowia zależnych od żywienia skierowano do grup nieuprzywilejowanych. Jeden z programów, który został uruchomiony na obszarach upośledzonych pod względem społecznym w Szkocji, bazował na nauce praktycznego gotowania. Zaowocowało to niewielką ale zdecydowanie pozytywną zmianą w wyborze pożywienia oraz jego przygotowywania co będzie mogło w przyszłości przełożyć się na stałą zmianę nawyków żywieniowych.5 Posługiwano się także kółkami kulinarnymi organizowanymi po zajęciach szkolnych jako modelem poprawiającym umiejętności gotowania oraz zacieśniającym więzi społeczne.6

Czy europejczycy wiedzą, jak gotować?

W wielu europejskich krajach pożywienie jest ważną częścią kultury. Praktycznie każdy też kraj posiada jakieś swoje tradycyjne dania. Pomimo to istnieje problem, polegający na tym, ze młodzi europejczycy nie nabywają podstawowych umiejętności gotowania pozwalających im mieć kontrolę nad tym co jedzą.1 Utrata umiejętności gotowania tradycyjnych posiłków w dobie zmian nawyków żywieniowych, zdaje się następować pomimo zwiększonego zainteresowania surowymi produktami. W Wielkiej Brytanii 10 % obywateli wymienia nieumiejętność gotowania jako czynnik ograniczający ich wachlarz możliwości w doborze pożywienia.7 Stało się to na tyle dużym problemem, że poprawienie umiejętności gotowania wśród młodych ludzi stało się punktem oficjalnej strategii rządu. Faktu tego nie zmienia też bogactwo telewizyjnych programów kulinarnych, książek jak i magazynów kucharskich; samo bierne oglądanie nie przekłada się na sytuację w kuchni.
Niektórzy sugerują, że zanikanie umiejętności gotowania może mieć związek ze zmianą ról społecznych. Coraz więcej kobiet chodzi do pracy a to one tradycyjnie miały większy udział w sporządzaniu posiłków. Badania pokazują także, że umiejętności gotowania są przekazywane zazwyczaj przez matki. Mniejsza pula czasu dostępnego dla matek przekłada się na mniejszą ilość czasu poświęconego na przekazanie umiejętności gotowania swoim dzieciom.6 Ma to też swoje przełożenie w coraz większym poleganiu na żywności wygodnej (convenience food).

Jesteśmy obecnie świadkami ewolucji w gotowaniu. Zauważamy wyraźne przejście z gotowania wyłącznie z surowych produktów do gotowania z wykorzystaniem powszechnie dostępnej żywności wygodnej.2 Na wybór żywności wygodnej wpływ ma wiele czynników społecznych i ekonomicznych a także umiejętności kulinarne. Mimo to samo posiadanie umiejętności kulinarnych nie zawsze oznacza, że posiłek zostanie przygotowany „od zera” ponieważ także inne czynniki takie jak planowanie menu, posiadana wiedza oraz sprzęt do gotowania odgrywają ważną rolę. Nie wspominając już o tym, że nawet do przygotowania żywności wygodnej także niezbędne są pewne zdolności kulinarne. Obecnie umiejętność przygotowywania posiłków oznacza co innego niż kiedyś.

W czasach zwiększonego zainteresowania tematyką zrównoważonej gospodarki żywnościowej, umiejętności i wiedza kulinarna to coś więcej niż gotowanie czy odżywianie. To także coś co ma duże znaczenie społeczne.2

Rozkwit dań gotowych i żywności wygodnej

Jednym z czynników, który został zbadany, było rosnące spożycie posiłków gotowych i żywności wygodnej. Ma to szczególne znaczenie w Wielkiej Brytanii, gdzie konsumpcja żywności wygodnej jest najwyższa w całej Europie a gdzie posiłków z surowych produktów gotuje się mniej.1 Nawet jednak we Francji, która jest bardziej tradycyjna jeżeli chodzi o gotowanie przy użyciu produktów podstawowych, pory posiłków są ściśle określone a spożywanie ich ma bardzo ważny wymiar społeczny, pojawił się trend korzystania z żywności wygodnej, szczególnie wśród ludzi młodych.

Wygodę można rozumieć na różne sposoby: oszczędność czasu jest jedną z korzyści. Ale ta wygoda oznacza także minimalizację fizycznego i mentalnego wysiłku włożonego w przygotowanie dania. Innowacje technologiczne takie jak kuchenka mikrofalowa, zmiany wynikające z mieszania się kultur i transferu technik kulinarnych, zwiększanie się ilości gospodarstw jednoosobowych, spadek ilości rodzin jedzących razem oraz większa ilość kobiet zajmujących się pracą zawodową z wysokim wymiarem godzin, są czynnikami powodującymi wzrost zapotrzebowania na żywność wygodną

Badania wykonane w Szwajcarii wykazały, że większość ludzi w pewnym stopniu korzysta z żywności wygodnej. W dzisiejszych czasach „posiłek sporządzony w domu” oznacza także te posiłki, w których skład wchodzą produkty wygodne, takie jak pomidory z puszki, mrożone warzywa czy makaron. Jedno z badań wskazuje na to, że większość wieczornych posiłków, nawet jeżeli są przygotowywane w domu to zawierają produkty przetworzone a 36 % z nich jest w pełni gotowe.4

Ze wzrostem spożycia dań gotowych, wzrosły też obawy o ich aspekt zdrowotny. Naukowcy ze Szwajcarii ustali, ze ludzie mają generalnie negatywną opinię o zdrowotnych wartościach dań gotowych.4 Dla tych jednak, którzy spożywają najwięcej gotowych posiłków, żywność wygodna postrzegana jest jako mniej czasochłonna, zdrowa i ekonomiczna.

Gotowanie a panowanie nad dietą i zdrowie

Jedzenie przygotowywane w domu ma zazwyczaj więcej składników odżywczych niż to przygotowywane poza domem. Także, większa różnorodność diety może zostać osiągnięta przez ludzi, którzy regularnie przygotowują posiłki z produktów świeżych lub surowych.7 Ponadto, gotowanie od podstaw daje konsumentowi maksymalną elastyczność w dobrze składników, co przekłada się na lepszą możliwość stosowania się do zaleceń w zakresie zdrowia publicznego (odnośnie spożycia soli, tłuszczy nasyconych oraz cukru) co pomaga uzyskać zbilansowaną dietę.

Badania pokazują także, że Ci, którzy sami kupują produkty a potem sporządzają z nich posiłki, częściej stosują się do wskazówek żywieniowych.8 Ponadto, większa niechęć do gotowania wiąże się także z mniejszym spożyciem warzyw i owoców.9 Wiara w swoje możliwości w kuchni ma także znaczenie; badania wykonane w Australii wykazały, że jeżeli „główny kucharz domu” był pewny swoich kuchennych możliwości, to w menu było więcej warzyw i były one bardziej zróżnicowane. Badania wykazały także, że wiara w swoje kuchenne możliwości była niższa wśród osób o niższym poziomie społeczno-ekonomicznym.3

Wpływ wspólnego jedzenia i przygotowywania posiłków na zdrowie

Jedzenie i gotowanie posiłków wspólnie jest dużo bardziej popularne we Francji niż w Anglii.1 Dotyczy to także ich regularności oraz nie opuszczania śniadania. Mimo to nawet we Francji można dostrzec pewnie destruktywne wzorce odżywiania się, aczkolwiek nie tak widoczne jak w Anglii. Te różnice mogą, chociaż w części, wyjaśnić większy odsetek ludzi otyłych w Anglii niż we Francji.1

Wiele badań wskazuje, że spożywanie rodzinnych posiłków oraz inne aspekty związane z odżywaniem się, takie jak jedzenie obiadów z innymi, jest ściśle związane z wyższymi wartościami odżywczymi takiego jedzenia, większym spożyciem owoców, warzyw, zbóż oraz bogatych w wapń pokarmów.8-11 Z kolei jedzenie posiłków przygotowanych poza domem oraz jedzenie „w biegu” jest powiązane z uboższą dietą i wyższym spożyciem tłuszczu całkowitego oraz nasyconych kwasów tłuszczowych.11

Podsumowanie

W Europie, w dobie coraz częstszych chorób związanych z nieprawidłowym żywieniem istnieje wielka potrzeba poprawy zdrowia publicznego. Odnowienie umiejętności gotowania a także budowanie pewności siebie w przygotowywaniu wartościowego, smacznego jedzenia, może mieć niezwykle pozytywny wpływ na wybór żywności. Pomysłem na to może być włączanie nauki gotowania do normalnego programu szkolnego i taka organizacja czasu by w każdym gospodarstwie domowym, nawet jednoosobowym, uczynić gotowanie wspaniałym przeżyciem dla każdego, w każdym wieku i pod każdą szerokością geograficzną.

Piśmiennictwo:
  1. Pettinger C et al. (2006). Meal patterns in Southern France and Central England. Pub Health Nutr 9:1020-1026.
  2. Engler-Stringer R. (2010). Food, cooking skills and health. Can J Diet Pract Res 71:141-145.
  3. Winkler E &Turrell G. (2009). Confidence to cook vegetables and the buying habits of Australian households. J Am Diet Assoc 109: 1759-1768.
  4. van den Horst K et al. (2010). Ready-meal consumption: associations with weight status and cooking skills. Pub Health Nutr 14: 239-245.
  5. Wrieden WL et al. (2007). The impact of community-based food skills intervention on cooking confidence, food preparation methods and dietary choices. Pub Health Nutr 10:203-211.
  6. Gatenby LA et al. (2010). Cooking Communities: using multicultural after-school cooking clubs. Nutr Bull 36:108-112.
  7. Caraher M. (1999). The state of cooking in England: the relationship of cooking skills to food choice. Br Food J 109:590-609.
  8. Larson NI et al. (2006). Food preparation and purchasing roles among adolescents: Associations with sociodemographic characteristics and diet quality. J Am Diet Assoc 106:211-218.
  9. Larson NI et al. (2006). Food preparation and purchasing roles among adolescents: associations with sociodemographic characteristics and diet quality. J Am Diet Assoc 106:2001-2007.
  10. Larson NI et al. (2007). Family meals during adolescence are associated with higher diet quality and healthful meal patterns during young adulthood. J Am Diet Assoc 107:1502-1510.
  11. Larson NI et al. (2009). Making time for meals: Meal structure and associations with dietary intake in young adults. J Am Diet Assoc 109:72-79.

 

Źródło: Europejska Rada Informacji o Żywności – EUFIC
Zdjęcie: Piotr Henschke