ARTERIOSKLEROZA ORAZ CHOROBY UKŁADU SERCOWO-NACZYNIOWEGO

arteria450Miażdżyca (arterioskleroza) to schorzenie powodujące chorobliwe pogrubienie i stwardnienie ścian naczyń tętniczych, co prowadzi do chorób układu serca i naczyń krwionośnych, zwanych także chorobami sercowo-naczyniowymi. Najczęstszym przejawem klinicznym jest choroba niedokrwienna serca, w której dochodzi do zaburzeń przepływu krwi w naczyniach wieńcowych. Jej najczęstszymi objawami są dławica piersiowa, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca, zawał mięśnia sercowego oraz nagłe zgony sercowe. Zaburzenia przepływu krwi mogą obejmować także kończyny oraz mózg, powodując powstanie choroby tętnic obwodowych lub udar mózgu.

Częstotliwość

Choroby układu sercowo-naczyniowego są najczęstszą przyczyną zgonów na całym świecie. W Niemczech ponad 40% przypadków śmierci odnotowuje się z powodu zaburzeń sercowo-naczyniowych.  Najczęściej występuje ostry zawał mięśnia sercowego.1 Od 1970 roku w Europie Zachodniej odnotowano łącznie 50 procentowy spadek umieralności, jednak w tak zwanych krajach rozwijających się i po części w Europie Wschodniej, częstotliwość występowania chorób serca i układu krążenia oraz związany z tym wskaźnik umieralności, nadal rosną.2

Powstawanie arteriosklerozy

Rozwój miażdżycowych zmian naczyniowych rozpoczyna się już w wieku dziecięcym i młodzieńczym. Poprzez złogi cholesterolowe i napływ komórek układu odpornościowego (nazywanych razem komórkami piankowatymi) w pierwszym stadium miażdżycy powstają tak zwane pasma tłuszczowe (ang. fatty streaks). Na tym etapie regresja jest jeszcze możliwa. Dalsze gromadzenie się komórek piankowatych i innych komórek organizmu zwiększa rozmiary złogów do wielkości blaszek miażdżycowych, które zwężają światło naczynia krwionośnego. W przypadku postępującej choroby złogi te mogą częściowo zostać zastąpione tkanką łączną i prowadzić do zwapnień, w następstwie czego dochodzi do całkowitego zamknięcia światła tętnicy. W wyniku ograniczenia dopływu krwi, a tym samym niedoboru tlenu i substancji odżywczych w tkankach i organach, dochodzi do ich uszkodzenia. Ostatecznie może to prowadzić do obumarcia całych obrębów tkanek, zawału serca i udaru mózgu.

 tetnice 

Rysunek 1: Powstawanie arteriosklerozy 3

Czynniki ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych

Na wystąpienie chorób sercowo-naczyniowych ma wpływ wiele zależnych i niezależnych czynników ryzyka. Do czynników niezależnych zalicza się wiek, płeć oraz predyspozycje rodzinne. Im więcej czynników ryzyka występuje równocześnie i im dłużej i intensywniej narażona jest na nie dana osoba, tym bardziej prawdopodobne jest wystąpienie arteriosklerozy oraz jej powikłań. W zapobieganiu chorobom serca i układu krążenia decydujący wpływ ma właściwy styl życia.

Palenie

Niepalenie zdecydowanie chroni przed powstaniem chorób sercowo-naczyniowych.4

Hipercholesterolemia (podwyższony poziom cholesterolu)

Podwyższony poziom cholesterolu zalicza się do najczęstszych zaburzeń przemiany tłuszczowej, które powstają na tle obciążeń genetycznych z powodu diety bogatej w tłuszcze i materiał energetyczny. Wysoki poziom cholesterolu LDL we krwi sprzyja powstawaniu chorób serca i układu krążenia. Cholesterol LDL (zwany także „złym cholesterolem”) transportuje cholesterol do wszystkich tkanek organizmu. Jego stężenie podwyższa wysoki poziom dostarczanej do organizmu ilości energii w diecie, nasyconych kwasów tłuszczowych i kwasów tłuszczowych typu trans. Wysokie stężęnie cholesterolu HDL obniża natomiast ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego. Cholesterol HDL (zwany także „dobrym“ cholesterolem) jest odpowiedzialny za odtransportowanie cholesterolu do wątroby, gdzie ulega on częściowemu rozłożeniu. W celu obniżenia ryzyka powstania chorób serca i układu krążenia, zależnie od indywidualnego profilu ryzyka, całkowity poziom cholesterolu we krwi nie powinien przekraczać 200 mg/dl, a dla cholesterolu LDL 160 mg/dl. W przypadku stwierdzonej choroby sercowo-naczyniowej, poziom cholesterolu LDL nie powinien przekraczać 100 mg/dl.5

Wegetarianie mają najczęściej znacznie niższy poziom cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL we krwi w porównaniu z osobami niestosującymi diety wegetariańskiej.6 W przypadku stężenia cholesterolu HDL stwierdzono wartości zarówno wyższe jak i niższe.6,7 Korzystne stężenia lipidów we krwi u wegetarian wynikają przede wszystkim z mniejszego poboru nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu (z produktów pochodzenia zwierzęcego) oraz wyższego poziomu dostarczanych prostych i wielokrotnie nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz błonnika (z produktów pochodzenia roślinnego). W szczególności wielokrotnie nienasycone kwasy tłuszczowe Omega-3 zmniejszają ryzyko wystąpienia arteriosklerozy i chorób sercowo-naczyniowych. Dobrym źródłem roślinnego kwasu tłuszczowego Omega-3, kwasu α-linolenowego (ALA), są oleje roślinne tj. lniany, rzepakowy i z orzecha włoskiego. Badania wykazują, że zmiana trybu żywienia na dietę wegetariańską wpływa pozytywnie na poziom lipidów we krwi, co łączy się z mniejszym prawdopodobieństwem zachorowań i umieralności z powodu chorób serca i układu krążenia .8

Hipertrójglicerydemia (podwyższony poziom trójglicerydów)

Podwyższony poziom trójglicerydów we krwi jest niezależnym czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej. Trójglicerydy, zwane także tłuszczami neutralnymi, służą do gromadzenia energii i stanowią główny składnik tkanki tłuszczowej. W przypadku podwyższonych wartości trójglicerydów szczególnie narażone są kobiety. Ryzyko zwiększa się przede wszystkim wówczas, gdy jednocześnie zostaje stwierdzony niski poziom cholesterolu HDL we krwi. Osoby na diecie wegetariańskiej wykazują częściowo niższy poziom trójglicerydów we krwi w porównaniu z osobami jedzącymi mięso .9

Hipertonia (nadciśnienie tętnicze)

Osoby z  nadciśnieniem wykazują wyższe ryzyko zachorowania na arteriosklerozę oraz choroby serca i układu krążenia. Docelowe wartości ciśnienia tętniczego powinny wynosić poniżej 140/90 mmHg. Wegetarianie, a w szczególności weganie, ze względu na dobór produktów żywnościowych i styl życia, mają przeciętnie niższe wartości ciśnienia tętniczego krwi.

Cukrzyca

Cukrzyca typu 1 i typu 2 to choroby związane z podwyższonym ryzykiem wystąpienia chorób serca i układu krążenia. Wśród osób chorych na cukrzycę ryzyko zgonu na skutek zawału mięśnia sercowego, jest około 1,5 do 2 razy większe w przypadku płci męskiej, a 4 krotnie wyższe w przypadku płci żeńskiej, w porównaniu z osobami nie chorującymi na cukrzycę .5 Te powikłania cukrzycowe powstają przez miażdżycowe uszkodzenia naczyń krwionośnych. Podstawową przyczyną są zaburzenia przemiany tłuszczów i podwyższone wartości cukru we krwi. Wegetarianie i weganie rzadziej chorują na cukrzycę typu 2 w porównaniu z populacją ogólną.

Nadwaga i otyłość

Nadwaga to niezależny czynnik ryzyka zachorowania na choroby serca i układu krążenia, wpływający również na wystąpienie innych czynników ryzyka tj. zaburzenia przemiany tłuszczów, hipertonia i cukrzyca. Ryzyko chorób sercowo-naczyniowych wzrasta wraz z przyrostem masy ciała, w szczególności w przypadku odkładania się tkanki tłuszczowej w nadbrzuszu („typ jabłka”). Wegetarianie i weganie znacznie rzadziej cierpią na nadwagę w porównaniu z osobami niestosującymi dietę wegetariańską i tym samym redukują ryzyko wystąpienia arteriosklerozy i związanych z nią powikłań.

Aktywność fizyczna

Brak ruchu zwiększa ryzyko zachorowania i umieralności z powodu chorób sercowo-naczyniowych. Osoby dorosłe powinny poświęcić minimum 30 minut dziennie na umiarkowaną aktywność (przykładowo jazda na rowerze, szybki spacer). Optymalnie są trzy cykle treningu wytrzymałościowego (po 20-60 minut) oraz dwa do trzech cykli ćwiczeń wysiłkowo-ruchowych tygodniowo.

Hyperhomocysteinemia (podwyższony poziom homocysteiny)

Homocysteina jest aminokwasem, który powstaje w trakcie przemiany niezbędnego aminokwasu metioniny. Liczne badania wskazują, że podwyższony poziom homocysteiny we krwi stanowi niezależny czynnik ryzyka zachorowania na arteriosklerozę i choroby sercowo-naczyniowe .10 Główną przyczyną podwyższonego poziomu homocysteiny we krwi jest niewystarczająca ilość dostarczanego kwasu foliowego, witaminy B6 oraz witaminy B12, ponieważ te witaminy biorą udział w enzymatycznym rozkładzie homocysteiny.
Dzięki zwiększonemu spożyciu warzyw, owoców i pełnych zbóż wegetarianie znacznie lepiej zasilają organizm w kwas foliowy niż nie-wegetarianie. W szczególności w przypadku wegan, ale także lakto-(owo-)wegetarian, spożywających ograniczoną ilość produktów mlecznych i jaj, ilość dostarczanej do organizmu witaminy B12 może być zbyt mała. W przypadku wegańskiego sposobu odżywiania powinno się zapewnić organizmowi właściwy poziom witaminy B12 za pomocą wzbogaconych produktów spożywczych lub suplementów diety.

Odżywianie a ryzyko zachorowania na choroby sercowo-naczyniowe

Ze względu na wybory żywieniowe wegetarianinie wykazują mniejsze ryzyko zachorowania na arteriosklerozę i choroby sercowo-naczyniowe. Szczególnie pozytywny skutek ma spożywanie zwiększonej ilości warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, orzechów i nasion oleistych. Duża ilość spożywanych warzyw i owoców zmniejsza ryzyko zachorowania na choroby serca i układu krążenia o około 15-35 %, a produktów pełnoziarnistych o 20 %, w porównywaniu z mniejszym poziomem spożycia.11 Szczególnie dobry efekt daje spożywanie orzechów: w przypadku spożycia więcej niż 5 porcji orzechów tygodniowo, ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych zmniejsza się o 37%.12 Spożywanie dużej ilości produktów z soi zmniejsza ryzyko zachorowania na choroby układu sercowo-naczyniowego u kobiet, jednak nie u mężczyzn.13
Przyczyna działania ochronnego produktów pochodzenia roślinnego tkwi w zawartości witamin (na przykład witaminy C, kwasu foliowego), składników mineralnych (na przykład potasu, magnezu), błonnika i substancji fito-odżywczych . Na zmniejszenie ryzyka chorób naczyniowo-sercowych decydujący wpływ ma jednakże wspólne oddziaływanie wskazanych substancji odżywczych. Oddzielna konsumpcja poszczególnych składników nie zastąpi spożywania warzyw, owoców i innych artykułów pochodzenia roślinnego. W przeciwieństwie do tego spożywanie mięsa to niezależny czynnik ryzyka wystąpienia chorób serca i układu krążenia. Badania przeprowadzone w USA na grupie ponad 500.000 osób wykazały, że ryzyko śmierci wskutek chorób sercowo-naczyniowych jest o 27% wyższe wśród mężczyzn spożywających największe ilości mięsa i o 50% wyższe wśród kobiet, w porównaniu z osobami spożywającymi mięso w najmniejszych ilościach. Im większa była ilość spożywanego czerwonego i przetworzonego mięsa, tym większe było ryzyko.14 Także spożywanie jaj i tłustych produktów mlecznych w większych ilościach zwiększa ryzyko niewydolności serca; konsumpcja nawet jednego jaja dziennie wpływa negatywnie na ryzyko zachorowania na choroby układu krążenia.15

Konkluzja

  • U wegetarian występuje mniej czynników ryzyka arteriosklerozy, rzadziej chorują oni lub umierają na choroby wieńcowe.
  • Wegetariański sposób odżywiania wpływa korzystnie na stan tętnic ze względu na mniejszą ilość dostarczanej organizmowi energii i tłuszczów, korzystne zestawienie kwasów tłuszczowych oraz większą ilość spożywanych warzyw, owoców, pełnych zbóż i orzechów.
  • Pozostałe czynniki związane ze stylem życia, takie jak niepalenie i większa aktywność fizyczna, także zmniejszają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
  • Wegetariański styl życia pozwala osiągnąć sukcesy zarówno w profilaktyce jak i w leczeniu chorób serca i układu krążenia.

Autor: Dr. Markus Keller (przy współpracy w Franką Schmidt)
Źródło:
Cover_Vegetarische-ErnährungClaus Leitzmann i Markus Keller
Dieta wegetariańska
Wydanie 2. 2010, tutaj: Str. 128-150
ISBN 978-3-8252-1868-3
22,90 Euro

 

 

 

Literatura
1 Statistisches Bundesamt (Hrsg) (2010): Todesursachen in Deutschland 2008. Wiesbaden, S. 7

2 Allender S, Scarborough P, Peto V, Rayner M et al. (2008): European cardiovascular disease statistics 2008. European Heart Networks, Brussels, p. 8

3 McGill HC Jr (1996): Overview. p. 151-61. In: Fuster V, Ross R, Topol EJ (Hrsg). Atherosclerosis and coronary artery disease. Lippincott-Raven Publishers, Philadelphia

4 White WB (2007): Smoking-related morbidity and mortality in the cardiovascular setting. Prev Cardiol 10 (2 Suppl 1), 1-4

5 Leitzmann C, Müller C, Michel P, Brehme U et al. (2009): Ernährung in Prävention und Therapie, 569 S. Hippokrates, Stuttgart, 3. Aufl., S. 333 u. 356f

6 Key TJ, Appleby PN (2001): Vegetarianism, coronary risk factors and coronary heart disease. p. 33-54. In: Sabaté J (ed). Vegetarian nutrition. CRC Press, Boca Raton, p. 35-7

7 Hoffmann I, Groeneveld MJ, Boeing H, Koebnick C et al. (2001): Giessen Wholesome Nutrition Study: relation between a health-conscious diet and blood lipids. Eur J Clin Nutr 55 (10), 887-95.

8 Brestrich M, Claus J, Blümchen G (1996): Die lactovegetabile Diät: Einfluss auf das Verhalten von Körpergewicht, Lipidstatus, das Fibrinogen und Lipoprotein (a) bei Herzkreislaufkranken während einer stationären Rehabilitationsmaßnahme. Z Kardiol 85 (6), 418-27

9 Nakamoto K, Watanabe S, Kudo H, Tanaka A (2008): Nutritional characteristics of middle-aged Japanese vegetarians. J Atheroscler Thromb 15 (3), 122-9

10 McCully KS (2007): Homocysteine, vitamins, and vascular disease prevention. Am J Clin Nutr 86 (5), 1563S-8S

11 Ströhle A, Waldmann A, Wolters M, Hahn A (2006): Vegetarische Ernährung: Präventives Potenzial und mögliche Risiken. Teil 1: Lebensmittel pflanzlicher Herkunft. Wien Klin Wochenschr 118 (19-20), 580-93

12 Sabaté J, Ang Y (2009): Nuts and health outcomes: new epidemiologic evidence. Am J Clin Nutr 89 (5 Suppl), 1643S-1648S

13 Kokubo Y, Iso H, Ishihara J, Okada K et al. (2007): Association of dietary intake of soy, beans, and isoflavones with risk of cerebral and myocardial infarctions in Japa-nese populations: the Japan Public Health Center-based (JPHC) study cohort I. Circulation 116 (22), 2553-62

14 Sinha R, Cross AJ, Graubard BI, Leitzmann MF, Schatzkin A (2009): Meat intake and mortality: a prospective study of over half a million people. Arch Intern Med 169 (6), 562-71

15 Djoussé L, Gaziano JM (2008): Egg consumption and risk of heart failure in the Physicians’ Health Study. Circulation 117 (4), 512-6

[VP]